مستشاران خارجى ، فرستادن محصل و كارگر به اروپا ، تأسيس چاپخانه ، ترجمه كتب اجتماعى و سياسى خارجى ، آمدن هيأتهاى نظامى فرانسه و انگليسى به ايران ، اقدامات اصلاحى امير كبير ، نظريات انتقادى ميرزا يوسفخان مستشار الدوله ، تلاشهاى سياسى و قلمى مردانى چون حاجى ميرزا حسنخان سپهسالار و حاج محسن خان مشير الدوله و ميرزا عليخان امين الدوله و مرتضى قليخان صنيع الدّوله و سيد جمال الدين اسدآبادى و ناظم الاسلام كرمانى و شيخ احمد روحى و ميرزا آقا خان كرمانى و ملك المتكلمين و ميرزا جهانگير خان صوراسرافيل و عده‌يى ديگر به خوبى نشان مىدهد كه از عهد فتحعليشاه تا صدور فرمان مشروطيت ، آزاديخواهان ايران از هر فرصتى براى بيدارى مردم و استقرار حكومت قانون استفاده كرده‌اند . در دوره سلطنت ناصر الدينشاه ميرزا حسين خان قبل از قبول زمامدارى ايران ، يعنى در دورانى كه سفارت عثمانى را به عهده داشت ، همواره در نامه‌ها و گزارشهاى خود به شاه و وزارت امور خارجه ، از ملىگرايى ، مشروطيت ، حكومت قانون و ترقى مادى و فكرى ملل غرب و لزوم اخذ تمدن جديد و احترام به حقوق فردى و اجتماعى مردم ايران سخن گفته است . . . و در دوران زمامدارى ، ساليان دراز اين دستور امير كبير را سرمشق خود قرار داده بود : « از گرفتن تعارف و رشوه محترز بوده و مطلقا طمع و توقعى از آنها ( مردم ) ننماييد » حتى در دوران صدارت مواجب نگرفت ، در مدتى كه سفارت ايران را در عثمانى ( تركيه ) به عهده داشت ، براى بيدارى شاه و دولت ، منظما قدمهاى اصلاحى كه در آن كشور برداشته مىشد به وزارت امور خارجه گزارش مىداد . از جمله طى نامهء مشروحى اعلام كرد كه دولتين فرانسه و انگلستان خواهان استقلال و پيشرفت عثمانى هستند ، و از بيم اينكه عثمانى به صورت مستعمره‌اى از روسيه تزارى درآيد ، به حكومت عثمانى فشار مىآورند كه به‌جاى سازمانهاى سياسى و اجتماعى كهنه و قديمى ، نظم نوين غربى را مستقر سازد . « پيشرفتهاى همسايهء رقيب را به رخ بزرگان ايران مىكشيد ، شايد منفعل گردند و عبرت آموزند . » « 1 » سپهسالار پس از زمامدارى ، حسن نيت خود را نشان داد . حسنعلى خان گروسى مىنويسد : « . . . هنوز از صدارت سركار ايشان شش ماه نگذشته است كه مدرسه‌ها و بيمارخانه‌ها داير شد و نان خشك عساكر ما كه سه ماه به سه ماه نمىرسيد به سوپ و خورش يوميه مبدّل شد ، همانطور كه نيك‌انديشان زبان به مدح سپهسالار گشودند ،

--> ( 1 ) . فريدون آدميت ، انديشه ترقى ، پيشين ص 138 .