نيز به زمان گسترده متصل سازد . فعاليت هنرى او همين كوشش رنج‌افزايى است كه در اين راه به كار مىبرد . اگر آفرينش هنرى دردناك و جانكاه است ، از آنرو است كه هنرمند از سرنوشت محتوم خويش آگاه است و مىبيند كه به هر سو رو كند ، مرگ بىامان رودرروى او دارد و در انتظار اوست ، لذا مىتوان گفت كه كوشش وى در مربوط ساختن زمان محدود حيات به ابديت در حكم جستجوى زندگى پس از مرگ است . هنر خلّاق از آنرو دردناك است كه در حكم توليد و خلق نوزاد ديگريست كه پس از مرگ هستى بخش هنرمند ، زندگى مثالى يا خيالى او را دوام و بقا مىبخشد . پيوستن زندگى كوتاه آدمى به زمان لا يتناهى ، دست يافتن به ابديت از راه هنر زاينده است ، چه خواه‌ناخواه فرجام اين راه‌پيمايى و گام سپرى و سرانجام اين كوشش و كشش ، نيستى بىامان و مرگ بىبازگشت است . زندگى آدمى پايان مىپذيرد ، اما هنر او جاودانه باقى مىماند و هنر وى تنها يادگاريست كه از دوران گذرنده هستى او برجا مىماند . گويى اصل بقاى انرژى در اين مورد نيز صادق است . در صور گوناگونى كه انرژى به خود مىپذيرد از پشت پردهء اصلى همچون پرى روى نهفته‌اى هر لحظه به جلوه‌اى نو نقاب برگرفته به صورتى ديگر چهره مىنمايد . مايهء هنر ، احساس هنرمند است . احساسى كه با سير وقفه ناپذير زمان به‌هم آميخته ، گويى با گذشت مدام عمر در جدال است و مىكوشد به هر قسم كه باشد عمر كوتاه آدمى را جاويدان ساخته در آغوش ابديت زمان پايدار سازد . موسيقى بهترين نمايندهء اين كشش و كوشش است . آهنگهاى گريزندهء آن ، نمايندهء آنات زودگذر زمان و توالى ناله‌هاى لرزنده‌اش ، نمودار پيوستگى لحظات پياپى آنست . در هر اثر هنرى مىتوان اين كوشش هنرمند را در اعماق آن دريافت . اكنون اين سئوال پيش مىآيد كه آيا بيان هنرى هنرمند امرى مستقل از تحول علمى عصر اوست يا اينكه همراه تجدد و تنوع عصر ، اين بيان نيز دستخوش تغيير و تكامل است ؟ پيشرفت علوم و فنون و اكتشافات و اختراعات جديدى كه در زمينه‌هاى گوناگون رخ مىدهد حيات بشرى و فعاليت هنرى او را جانى تازه مىبخشد . فى المثل اگر كاروان نجد ، ليلى را هر لحظه دور مىساخت و اميد ديدار مجدد را براى مجنون محال مىنمود ، امروزه گرچه اين فراق به وسيلهء راه‌آهن يا هواپيما سريعتر صورت مىگيرد ، اما ديدار مجدّد يا مراجعت ليلى به سرزمين وصال نيز تندتر و زودتر امكان‌پذير مىگردد . وسائلى كه فنون امروز در دسترس بشر گذاشته است هر روزى را به ميزان سالى ثمربخش