اوست ، به خصوص كمدى مردگان در شمار آثار كلاسيك جهان درآمده و با تارتف « مولير » و بازرس « گوگول » برابرى مىكند . « ملا نصر الدين در حقيقت ارگان افكار دموكراتهاى انقلابى بود كه جمعى از روشنفكران و ترقيخواهان را در پيرامون خود گردآورده بود و همراه با مطبوعات ديگر ، افكار انقلابى را تبليغ مىكرد و با شاه ايران و سلطان عثمانى و امير بخارا و اعيان و اشراف و غارتگران ديگر مبارزه مىكرد ، جهان استعمار و استثمار را با رسوم و قوانين ظالمانهء آن به باد ريشخند و استهزاء مىگرفت و با خرافات مبارزه مىكرد . « ملا نصر الدين ، آرزومند چنان سازمان اجتماعى بود كه در آن « آقا و گدا و دارا و ندار از حيث حقوق و اختيارات يكسان باشند ، حكومتى بر سر كار آيد ، كه اصول آزادى را اعلام و به‌جاى وضع قوانين شديد جزايى و اعدام ، املاك و اراضى را بين كشاورزان و دهقانان تقسيم نمايد و كارگران و روستائيان را در امور دولتى دخالت بدهد و كارها را به طريق بحث و شور اداره نمايد . » « 1 » با نشر هر شماره بر تعداد دشمنان و بدخواهان افزوده مىشد و روحانيان در مساجد و منابر ، ناشرين و خوانندگان آن را لعن و تكفير مىكردند و آنان را دشمن اسلام مىخواندند و حتى فروشندگان روزنامه‌ها را آزار مىرسانيدند . . . مدير روزنامه كه به قول خود « چوب در لانهء زنبور كرده بود » ناچار شد كه در محلهء گرجىنشين تفليس ، دور از تعرض مسلمانان منزل گزيند . « . . . دورهء تاريكى بود ، تعصب و خرافات به‌جاى دين و به نام دين بيداد مىكرد ، حتى طرز لباس پوشيدن ، ريش گذاشتن ، سر تراشيدن و ظرف شستن و اينكه ظرفها را چگونه و چند بار بايد آب كشيد ، جزو مسائل مهم دينى قرار گرفته بود ، و ملا نصر الدّين بايستى ، بىآنكه خشم عوام و در پشت سر آن خصومت حكومت تزار را برانگيزد ، اين‌گونه تعصبات را به تدريج براندازد و به‌جاى آن تخم فرهنگ و آزادى بپاشد . با اينهمه ملا نصر الدّين هميشه به آينده خوشبين بود و شعار « روشنايى در تاريكى » را هيچ‌وقت از نظر دور نمىداشت . » ملا نصر الدّين براى ميرزا جهانگير خان صور اسرافيل و ملك المتكلمين ، كه هردو اعضاى فعال حزب سوسيال دموكرات ايران بودند ، احترام خاصى قائل بود ، در سال ( 1326 ه . ق ) كه درهاى مجلس شوراى ايران بسته شد و آزاديخواهان از طرف نيروهاى ارتجاعى تحت تعقيب قرار گرفتند ، ملا نصر الدين نوشت : « ما در مصيبتى كه براى ايران

--> ( 1 ) . همان كتاب ، بيانيه ملا نصر الدين ، شماره 12 و 23 ، ژوئن 1906