داستان شمس و طغرا در سر دوراهى ادبيات قديم و جديد ايران قرار دارد ، نويسندهء آن مىكوشد كه هم از لحاظ انتخاب موضوع و هم از حيث شيوهء هنرى كار تازه و بىسابقه‌يى انجام دهد و تأثير رمانهاى فرانسه و از آن ميان تأليفات پرماجراى « الكساندر دوما » در اين اثر تاريخى ايرانى كاملا نمايان است . . . عشاق داستان نظامى ( مقصود نظامى گنجوى است ) نيز مثل قهرمانان رمان خسروى هر دو از خاندان بزرگ و هر دو زيبا و خوبروى هستند و به حدّ كمال يكديگر را دوست دارند و پيش از عقد و ازدواج باهم عشق مىورزند . . . انشاى كتاب به همان سبك معمول ايرانيان باسواد در روزگار نگارش آن است ؛ نويسنده نه‌تنها داعيهء تجددپرورى ندارد و هرگز درصدد طرد لغات عربى و پذيرفتن كلمات خارجى يا استفاده از سرچشمهء فياض لغات و اصطلاحات زبان عامه نيست . . . بلكه مىتوان گفت كه رمان شمس و طغرا از حيث نگارش و اسلوب بيان به عهدى كه قهرمانان در آن مىزيسته‌اند ، يعنى زمان نگارش گلستان نزديكتر است تا به عهد تجدد و مشروطه‌خواهى و انقلاب آزادى . . . با وجود جهات ضعفى كه براى اين اثر تاريخى شمرديم ، رمان خسروى يك محصول برگزيدهء نوين از قريحه و استعداد ايرانى و نخستين داستانى است كه از جنبهء اجتماعى و فكرى اهميّت فراوان دارد و « در ادبيات نثر قرون اخير ما به كلّى بىنظير و بىمانند است و بدون شك تنها كتابى است كه به عنوان نمونهء ادبيات جديد فارسى شايسته است كه به زبان خارجى ترجمه گردد . » « 1 » « يكى ديگر از نخستين رمانهاى تاريخى فارسى ، رمان شيخ موسى كبوتر آهنگى مدير مدرسهء نصرت همدان است كه در سال ( 1334 ه . ق ) به اتمام رسيده است . . . اين رمان عشق و سلطنت يا فتوحات كورش كبير نام دارد . يكى ديگر از اين گروه رمانها داستان باستان يا سرگذشت كورش نام دارد كه نويسندهء آن ميرزا حسن خان بديع نصرت الوزرا نام دارد . ( تاريخ تولد مؤلف 1251 شمسى ) . رمان ديگرى از اين نوع ، دام گستران يا انتقامخواهان مزدك اثر خامهء صنعتىزاده كرمانى است كه نيمهء اوّل آن نخستين‌بار در سال ( 1339 ه . ق ) در بمبئى و نيمهء دوّم در سال ( 1344 ه . ق ) در تهران چاپ شده است . » « 2 »

--> ( 1 ) . سيد محمد على جمال‌زاده تقريظ و انتقاد بر كتاب « دليران تنگستانى » تأليف محمد حسين ركن‌زادهء آدميت ، تهران 1313 ش به نقل از كتاب صبا تا نيما ص 246 تا 252 ( به اختصار ) . ( 2 ) . براى كسب اطلاعات بيشتر در زمينه اين دو رمان رجوع كنيد به كتاب از صبا تا نيما از ص 252 تا 255 .