جمهورى جوان تركيه به رهبرى كمال آتاتورك زمام امور را در دست گرفت . همچنين در روسيه تزارى حكومت اتّحاد جماهير شوروى سوسياليستى مستقر گرديد ، كه در سياست كلّى جهان و در سرنوشت كشورهاى خاورميانه تأثير و نفوذ فراوان بخشيد . در اين رژيم پس از مرگ لنين و استقرار ديكتاتورى استالين مردم به كلى از مزاياى دموكراسى محروم گرديدند ، پس از چندى در نتيجه تجاوز هيتلر ناچار اتحاد شوروى در جنگ جهانى دوم شركت جست و با دادن تلفات و ضايعات فراوان بشريت را از بلاى فاشيسم رهائى بخشيد ولى چون ملل اتحاد شوروى از مزاياى دموكراسى و آزادى بحث و انتقاد بىنصيب بودند و انگيزهء تفوق و پيشرفت فردى نداشتند پس از گذشت هفتاد سال بار ديگر به دموكراسى و اقتصاد آزاد روى آوردند . در ايران پس از استقرار حكومت شوروى خطر تهديد مرزهاى شمالى منتفى شد ، نقش شاه قاجار با قدرت روزافزون سردار سپه پايان يافته بود ، در شعبان ( 1342 ه . ق ) زمزمهء جمهورى بر سر زبانها افتاد ولى تودهء مردم از درك مفهوم جمهوريت و حقوق و اختياراتى كه از اين راه نصيب آنان خواهد شد غافل بودند ، به‌همين جهت تظاهرات اقليّت با عدم موفقيت روبرو شد ، مجلس نيز براى اظهار نظر دربارهء رژيم آيندهء مملكت ، تشكيل مجلس مؤسسان را ضرورى شمرد . در حالى كه طرفداران سردار سپه ، به مخالفان و مخصوصا دستهء اقليّت مجلس ، كه طرفدار دموكراسى بودند مىتاختند ، زمزمه‌هاى مخالفت با رژيم قاجاريه بالا مىگرفت و به محيط مجلس نيز سرايت مىكرد . در ذيحجهء ( 1342 ه . ق ) مدرّس دولت را استيضاح كرد . ولى استيضاح صورت نگرفت و كابينهء سردار سپه استعفا داد و سردار سپه دولت جديد خود را در محرم سال ( 1343 ه . ق ) تشكيل داد ، در اين دوران آشفته ، سران بختيارى و شيخ خزعل با روى كار آمدن سردار سپه مخالفت مىكردند ، ولى مجلس سردار سپه را تأييد كرد و دولت براى پايان دادن به آشوب با قواى نظامى متوجه خوزستان و ديگر مناطق جنوبى شد . پس از برقرارى آرامش در رجب 1343 ، مجلس ، رضا خان را به عنوان فرماندهء كل قوا شناخت و پس از هشت ماه و نيم ، حكومت موقتى به رضا خان پهلوى تفويض شد و در 25 جمادى الاول ( 1344 ه . ق ) مجلس مؤسسان ، انقراض قاجاريه و تأسيس سلسله پهلوى را اعلام داشت . » « 1 »

--> ( 1 ) . همان كتاب از ص 219 تا 221 ( به اختصار ) .