شدن در خاك ايران به تهران وارد شدند . و بيدرنگ اوزلى و همراهانش به فعاليّت سياسى وسيعى در دربار ايران مشغول شدند . » « 1 » اين تلاشها كه براى مقابله با فعاليت سياسى روسهاى تزارى جريان داشت هرگز قطع نگرديد ، در ماه فوريه 1823 ، « مك نيل » كه عازم بوشهر بود ، خود را مجبور ديد كه با همسر حامله‌اش بار ديگر به تبريز بازگردد . . . « كجاوهء حامل او روزى دوازده الى بيست‌بار از اسب فرو مىافتاد و در نتيجه او مجبور مىشد مسافت 5 الى 7 ميل را در حالى كه پايش تا زانو در برف يا گل فرو مىرفت طى كند . » « 2 » تصويرى از اوضاع اجتماعى ايران در عهد ناصر الدينشاه به قلم مادام ديولافوا غير از اوزلى كه به اختصار از مسافرت او به ايران ياد كرديم ، يك بانوى شجاع فرانسوى به نام مادام ديولافوا كه در سال 1881 در دوران سلطنت ناصر الدينشاه به ايران آمده است ، از اخلاق و عادات مردم ، وضع اقتصادى و اجتماعى ايران ، خصوصيات راهها و وسايل ارتباطى ، وضع رقّت‌بار زنان كه نيمى از جمعيت ايران را تشكيل مىدادند و از سير فرهنگ و تمدن ايران در طول تاريخ مطالب سودمندى به رشتهء تحرير درآورده است . وى در تبريز « از كثرت گدايان بدبخت و لاغر و ضعيفى كه از مردم تقاضاى صدقه مىكردند اظهار تأسف مىكند . » « 3 » و از خصوصيات كاروانسراهاى ايران و تعدادى از « نهصد و نود و نه » كاروانسرايى كه از عهد شاه عباس در گوشه و كنار ايران به يادگار مانده بود و از اتاقهاى مخروبه و پر حشره و آلوده‌يى كه در آنها مسافرين با دشوارى زندگى مىكردند به تفصيل مطالبى مىنويسد . وى از كالسكه‌ها ، كجاوه‌ها ، ارّابه‌ها ، گاريها ، الاغها و قاطرها و اسبانى كه وسايل حمل و نقل آن دوران را تشكيل مىدادند ، از راههاى صعب مالرو و از خطر حملهء دزدان و از تفنگ و وسايل دفاعى كه اين زن و مرد فرانسوى شب‌وروز با خود حمل مىكردند ، از غذاهاى خوب و گاه نامطبوعى كه در طى مسافرت يك سالهء خود تناول كرده‌اند ، از بناهاى تاريخى كه در نقاط مختلف ايران ديده‌اند ، از مشكلاتى كه براى زيارت اماكن متبركه تحمل كرده‌اند و از فحشها و ناسزاهايى كه از مردم متعصب ، هنگام زيارت اماكن متبركه

--> ( 1 ) . دنيس رايت ، انگليسيها در ميان ايرانيان ، ترجمه لطفعلى خنجى ، ص 25 و 26 . ( 2 ) . همان كتاب ص 34 به بعد . ( 3 ) . سفرنامه ديولافوا ، ترجمه فره‌وشى ، ناشر خيام ، ص 46 .