ممنوع گرديد ، روشنفكران و ترقيخواهان ايران بر آن شدند كه در خارج از ايران نظريّات انتقادى و پيشنهادات اصلاح‌طلبانهء خود را در مطبوعات منعكس و به وسايل گوناگون به هموطنان خود برسانند . روزنامهء اختر كه نخستين شمارهء آن در ( 16 ذيحجّه 1292 ه . ق ) در اسلامبول منتشر شد ، ناشر افكار ، روشنفكران مترقى عهد ناصرى بود و مردان مبارز و از جان گذشته‌يى چون : ميرزا آقا خان كرمانى ، شيخ احمد روحى و ميرزا يوسف خان مستشار الدوله و ميرزا مهديخان تبريزى ( ناشر حكمت در قاهره ) و ميرزا على محمد خان كاشانى ( ناشر روزنامهء ثريا و پرورش ) در نوشتن مقالات آن شركت مىكردند . اين روزنامه‌ها ، با تحمل مشكلات فراوان وارد ايران مىشد و دست به دست مىگشت و مردم با شوق و ذوق بسيار ، مقالات انتقادى آن را مىخواندند . در يكى از شماره‌ها ، مستشار الدّوله به روزنامه‌هاى دولتى ايران به سختى حمله كرد و از اينكه در سراپاى آن هيچ مطلب انتقادى و آموزنده‌يى وجود ندارد ، اظهار تأسف نمود : « . . . از احتياجات مردم ، و چاره‌جويى آنها و ترقى و دعوت مردم به نيكى و ترقيات ظاهريّه و معنويّه و مانند اينها يك كلمه نمىنويسند و اصل منفعت روزنامه به اينهاست . . . » در جاى ديگر از لزوم اصلاحات اقتصادى سخن گفت : « . . . پنبه را يك من دو قران مىخرند ، چلوار ساخته ، منى شصت قران مىفروشند ، ابريشم منى 6 قران را مىدهيم و حرير منى چهل تا صد تومان را از اجانب مىخريم . . . » مستشار الدوله به گناه بيان حقايق اجتماعى و اقتصادى ايران و انتشار رساله معروف يك كلمه چندبار به زندان افتاد ، چوب خورد ، خانه‌اش غارت و مواجبش را قطع كردند . . . » « 1 » روزنامه اختر : اين روزنامه موجب تشكيل و استحكام نخستين هسته مبارزه با استبداد دستگاه ناصرى در بيرون از كشور شد و به علت انتشار مقالات آموزنده و پرمغز نفوذ آن در ايران ، آنچنان افزايش يافت كه چندى بعد در زمان صدارت امين السلطان پخش و مطالعهء آن از سوى شخص ناصر الدينشاه به كلّى ممنوع اعلام شد . محمد صدر هاشمى در توصيف اين روزنامه مىنويسد : « در حقيقت در دوران تيره و تار استبداد ، روزنامه اختر ، كمك بزرگى به تنوير افكار ايرانيان نمود ، و در ايّامى كه جرايد اين مملكت منحصر به چند روزنامهء دربارى از قبيل ايران و اطلاع بوده ، روزنامه اختر . . . جريدهء قابل مطالعه زبان فارسى به شمار مىرفته است . . . » « 2 » اين روزنامه كه محصول تلاش آزاديخواهان مهاجر بود ، براى نخستين‌بار معنى آزادى و حريّت و ثمرات حكومت ملى و

--> ( 1 ) . تاريخ بيدارى ايرانيان ، پيشين ، ج 1 ، ص 171 . ( 2 ) . محمد صدر هاشمى ، تاريخ مجلات و جرايد ايران ، پيشين ، ج 1 ، ص 63 .