است ، هميشه بر وفق مقتضاى عصر و احتياج زمان رفتار نموده ، هفته‌يى يك روز به مفاد آيه كريمهء وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ به اتفاق يكديگر از روى حقيقت در تصفيهء امور دولت و ملت شور نمايند . . . با اين ترقيات فوق العاده اروپائيان ، چندى نخواهد گذشت كه ايران نيز در عداد دول مشروطه و داراى قانون اساسى ، قرار خواهد گرفت و احكام عادلانه حريّت افكار و مساوات حقوقيه را جارى نموده و ديگر گوش به سخنهاى واهى نمىدهد ، لهذا به شخص حضرت و الا واجب است كه قلب مبارك شاهنشاه معظّم را با عرايض صادقانه ، از اشتباهات مزوّرانه درباريان آگاه نمايد كه جدّ و جهد ايشان براى منافع دو روزهء خودشان است نه از براى قوام سلطنت دولت ايران . باز قسم به ذات پاك احديت ياد مىكنم كه وضع قانون هرگز منافى مذهب حقّهء اسلام نيست و خلل و نقصى به دين و اسلاميان نمىرساند ، بلكه به واسطهء اجراى قانون ، اسلام و اسلاميان به فوايد غير مترقبه نايل مىشوند و از دستبرد اجانب خلاص و آسوده شده و در انظار اهل عالم به عظمت و بزرگى زندگى مىنمايند . . . » « 1 » نامه‌نگارى و نثر فارسى در دوره قاجاريه از دوره فتحعليشاه به بعد ، در اثر تماس جبرى زمامداران ايران با كشورهاى پيشرفتهء غرب و شكستهاى مكرر ايران از روسيه تزارى و آشنا شدن طبقات ممتاز با فرهنگ و ادبيات اروپائى ، و از همه مهمتر در نتيجهء ضروريات اجتماعى و اقتصادى عصر جديد ، منشيان و دبيران رسائل دريافتند كه عهد تعارفات و مجامله‌كارى و نگارش نامه‌هاى مزيّن و مصنوع سپرى شده و بايد به واقعيات عينى زمان توجه كرد و از القاب و عناوين پوچ و بيمعنى ، در نوشتن نامه‌ها ، حتى الامكان چشم پوشيد ، به‌همين جهت از دورهء ناصر الدينشاه به بعد بازى با الفاظ به تدريج جاى خود را به ساده‌نويسى سپرد و پس از سقوط قاجاريه و روى كار آمدن حكومت پهلوى ، دولت با صدور بخشنامه‌يى القاب مقامات رسمى را مشخص نمود و به ژاژخايى و تعارفات بيهوده پايان بخشيد . نثرنويسى در عهد قاجاريه « در دورهء پادشاهان قاجار ، كلام منظوم همچنان غلبه دارد و نثرنويسى در درجهء دوم اهميت است و چنان كه ديديم نهضتى در شعر پارسى براى بازگشت به سبك قدما پديد

--> ( 1 ) . ناظم الاسلام ، تاريخ بيدارى ايرانيان ، ص 186 ( به اختصار ) .