هندوستان بازگردانند ، ولى مفيد نيفتاد و آن بت را به امر شيخ شكستند . . . مهمترين كارى كه مجلسى كرد ، بعد از تأليف مجلّدات بحار الانوار كه دائرة المعارف شيعه اماميه اثنى عشريه است ، تأليف مجموع كتب دينى و اخلاقى شيعه است به فارسى ساده عوام فهم كه تا آن روز اهل علم چنان كارى نكرده بودند و غالب تأليفات علما - خاصه علماى دين - به زبان تازى بود و اگر به پارسى چيز مىنوشتند ، به شيوه متقدمان و به سبك قديم بوده و احترام مقام علم را در نزديك شدن به سطح فكر و فهم عوام نمىدانستند ، بلكه آن را مغاير عظمت جايگاه دانش مىشمردند ، ليكن اين مرد . . . با وسائل كار بىنظيرى كه در دست داشت و همراهيهايى كه دولت با اهل علم از به دو ظهور صفويه تا آخر مىكرد و با وجود دانشمندانى كه . . . گرد او گرد بودند توانست در مدت عمر ، قريب 1202700 بيت در پيرامون مذهب شيعه كتابت كند ، يا به امر او ، در دفتر او كتابت شود و به نام وى مدون گردد ، و اگر مجموع عمر او كه هفتاد و سه سال بوده است ، اين مبلغ را توزيع كنند ، قسمت هر سالى 19215 بيت و هر بيتى 15 حرف مىشود . » مجلسى در سنه 1111 در سلطنت سلطان حسين وفات كرد و نظر به مداخلهء مطلقى كه در امور داشت ، شاه ، ايام را به انزوا و فراغت و عيّاشى مىگذرانيد ، پس از فوت مجلسى نظر به عدم وقوف اين روحانى به مسائل سياسى ، اقتصادى ، رزمى و ديوانى ، كار كشور چنان مختل شد كه قندهار از كف رفت و عاقبت اصفهان و ايران نيز به باد نهب و تاراج داده شد . » « 1 » از نويسندگان خوش قريحه و با ذوق اين دوران محمد على حزين و آذر بيگدلى را مىتوان نام برد كه اجمالا به شرح‌حال آنان پرداختيم . بطور كلى در جريان انقراض حكومت صفويه و استقرار حكومت كريمخان زند ، دو شيوهء نويسندگى به چشم مىخورد : عده‌اى به پيروى از سبك قديم در نوشتن مطالب ، روشى متكلّفانه پيش گرفتند ، مانند ميرزا مهدى خان ، منشى نادر شاه و بعضى مانند حزين و آذر به ساده‌نويسى پرداختند و ادب فارسى را به مسير طبيعى خود نزديك كردند ؛ بعد از اين دو گروه در قرن دوازدهم يعنى در دوران قدرت آغا محمد خان و فتعليشاه ، با قلم تواناى عبد الرزاق دنبلى روبرو مىشويم كه كمابيش از سبك قديم پيروى مىكرد ؛ با اين حال آثار او لطيف و قابل درك بود . بطور كلى از دوره قاجاريه به بعد به اقتضاى شرايط و اوضاع جديد اجتماعى و

--> ( 1 ) . سبك‌شناسى ، ج 3 ، از ص 300 به بعد .