ادامه دادند . عموما چنين تصور مىشود كه براساس اين روزنامهء رسمى بود كه در اواخر سلطنت ساسانيان ، مؤلف ناشناسى كتاب خداينامك را به‌وجود آورد كه پس از ترجمه از پهلوى به عربى به وسيلهء ابن مقفع ايرانى ( وفات 140 هجرى ) و ديگران و بالاخره در اثر نبوغ فردوسى ( وفات 411 هجرى ) شكل جديدى به خود گرفت و به‌صورت شاهنامه درآمد ، كه يكى از بزرگترين منظومه‌هاى جهان است ، گرچه نسخه اصلى خداينامك از ميان رفته و از ترجمه عربى هم فقط قطعات محدودى برجاى مانده است باز آنچه در دست داريم سبك حماسى و بلاغت داستان را به خوبى مىرساند و جاى تعجب نيست كه اين اثر در اعراب ، كه خودشان تاريخ مدونى نداشتند و يا از تاريخ‌نويسانى مانند « توسيديد » ( مورّخ يونانى ) بىخبر بودند ، نفوذ فراوان گذاشته و به‌عنوان نمونه‌اى از تاريخ‌نويسى به‌جاى مانده است . دومين اثر بزرگ دربار ساسانى يعنى آيين نامك ، كه مسعودى مورخ عرب مىگويد هزارها صفحه بوده است و آن هم توسط ابن المقفع به عربى ترجمه شده بود ، مانند گاهنامك ، دستخوش نابودى گرديد و فقط گاهى از آن مطالبى نقل شده است . - . . . هر چند از دست‌رفتن اين تاليف عظيم كه نفوذ آن در يك سلسله كتابهاى فارسى و عربى كاملا مشهود مىباشد ، اسباب تأسف است ، خوشبختانه در تنسرنامه ، نشانه‌هايى از سبك و اختصاصات اين كتاب موجود است . . . مسعودى مورخ چنين مىگويد كه به سال 915 در تيسفون در خانهء يكى از اعيان ايرانى ، كتابى عظيم ديدم كه حاوى بسيارى از علوم ايران و تاريخ پادشاهان و شرح تاسيسات سياسى بود ، در اين كتاب صورت 27 نفر از شاهنشاهان ساسانى كه 25 مرد و 2 زن بودند نقاشى شده بود ، در همين كتاب طرز رفتار هريك از شاهان ، هم در برابر صاحب‌منصبان دربار خويش و هم در برابر رعايا و نيز وقايع و پيش‌آمدهاى مهم دورهء سلطنت او شرح داده شده بود . تاريخ كتاب سال 731 ميلادى و از روى منابعى كه در خزينه شاهى بود تنظيم گرديد و براى هشام خليفه از فارسى ( پهلوى ) به عربى ترجمه شده است . براى نخستين‌بار « گوتشميد » حدس زد كه اين كتاب جالب ، بايد همان تاگ نامك باشد كه فقط به اسم معروف بوده است ، مستشرقين ديگر نيز نظر گوتشميد را تاييد كردند ، بيشك نام اين كتاب را جاحظ اقتباس كرده و كتاب التاج ناميده است ، گذشته از اين كتاب ، در ايران قديم ، مقدارى افسانه‌هاى تاريخى نيز موجود بوده كه از آن جمله كتاب كارنامك اردشير بابكان است كه بعد از ساسانيان ، تاليف شده و پرفسور براون قسمتى از آن كتاب را با قسمتهاى مشابه آن در شاهنامه فردوسى مقايسه كرده است ،