انا ابن الاكارم من نسل جم * و حائز ارث ملوك العجم « 1 » و در پايان قصيده خطاب به مهاجمين بىفرهنگ گفت : . . . فعودوا الى ارضكم بالحجاز * لاكل الضباب ورعى الغنم حسن تقىزاده ، ضمن بحث كلى در پيرامون حيات اجتماعى ايرانيان در طول تاريخ چنين مىگويد : « ايران ، قبل از اسلام كمتر و بعد از اسلام بيشتر معروض استيلاى اقوام خارجى شده است ، ولى بزرگترين استيلاها سه‌تاست ، نخست تسلط يونانيان ، قريب صد سال مستقيما و قريب 475 سال غير مستقيم ، يعنى در واقع تا دورهء حكومت اشكانيان ، كه قريب پنج قرن طول كشيد ، سلطه سياسى يونانيان عملا وجود نداشت ولى حكومت ايرانى بود ؛ دوّم استقرار حكومت اسلامى در ايران بيش از دو قرن ؛ سوم استيلاى مغول و اخلاف آنها و دنباله آن‌كه باز قريب دو قرن دوام داشت . - جاى افتخار است كه ايرانيان پس از همه اين استيلاها ، استقلال مدنى و قومى و زبان و آداب خود را از دست ندادند و پس از تيمور و اخلاف بلافصل او ، و مخصوصا پس از ظهور صفويه ، استقلال حقيقى پيدا كرده قد علم كردند . تسلط يونانيان باوجود طول مدت آن ، نفوذ عميقى در ايران نكرد و البته صدمه و لطمه‌اى كلى هم به ايران نزد ، سلطه مسلمانان بسيار اساسى بود و نفوذ آن فوق العاده عميق و كلى و عظيم و مؤثر در تمام شئوون سياسى و ادارى و اجتماعى و مدنى و فرهنگى و آيين‌ها و رسوم زندگى اجتماعى ايران بود ، به حدى كه كمتر استيلايى در تاريخ ، اين اندازه نفوذ استحاله‌آميز داشته و شايد نفوذ روم در ممالك غربى اروپا قابل قياس با آن باشد . . . تسلط مسلمين عرب ، صدمه جبران‌ناپذير و نامطلوبى به ايران نزد ، زيرا زبان فوق العاده غنى و پرمايه و وسيع و كاملى به ايران آمد و به‌تدريج با زبان لطيف و نغز و دلكش آريايى ممزوج و تركيب شده و به‌وسيلهء سخنوران بزرگ و نامدار براى ما زبانى بوجود آورد كه لايق بيان همه‌گونه مطالب گرديد و نمايندهء درخشان آن آثار سعدى و حافظ و امثال آنهاست . » « 2 » به اين ترتيب به علل و جهاتى كه ياد كرديم پس از نفوذ آئين اسلام در خاك ايران خط و زبان پهلوى در راه زوال افتاد ، ولى تا قرن پنجم و ششم هجرى به‌كلى از بين نرفت و شايد تا قريب به هجوم مغول و اوايل قرن هفتم ، خط و زبان پهلوى در ايران خوانندگان و نويسندگانى داشته است ، پس از حملهء مغول ، زردشتيان خراسان و ساير بلاد يا از دم تيغ

--> ( 1 ) . من از بزرگ‌زادگان و از نسل جم و وارث ملوك عجم هستم . ( 2 ) . مأخوذ از مقاله تحقيقى سيد حسن تقىزاده ( به اختصار )