مرتضى راوندى
48
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )
محمد هاشم زرگر اصفهانى ، زين العابدين اشرف الكتاب اصفهانى و صدها خوشنويس ديگر بودند . علاوهبر اقلام ششگانه مذكور ، كه در ممالك اسلامى شايع بود ، بعدها قلم ديگرى از قلم توقيع و قلم رقاع وضع شد كه به قلم تعليق معروف گرديد ؛ و سپس دو خط ديگر به نام : شكسته تعليق و نستعليق از آن استخراج شد ، كه شكسته تعليق را براى نامهنگارى و نستعليق را براى كتابنويسى به كار مىبرند . از استادان خوشنويس شكسته تعليق : خواجه تاج اصفهانى ، عبد الحى منشى استرابادى ، درويش عبد اللّه سلطانى ، و از همه معروفتر ، خواجه اختيار منشى است . قلم نستعليق ، خود تركيبى از دو خط نسخ و تعليق است . در اقلامى كه ايرانيان وضع كردند ، ذوق و سليقه و لطف مخصوص هويداست . نخستين كسى كه به خوشنويسى نستعليق معروف شده : مير على تبريزى است و كسانى كه پس از او در تكميل اين خط كوشيدهاند : ميزرا جعفر بايسنقرى ، اظهر تبريزى و مخصوصا سلطان على مشهدى است ؛ و پس از او ، مير على هروى ، قواعد اين خط را تكميل كرد و بعد از او خوشنويسانى مانند : شاه محمود نيشابورى و بابا شاه اصفهانى و ديگران به زيبايى اين خط افزودند ؛ تا مير عماد ، بزرگترين خوشنويس ايران ، شيوايى و جمال اين خط را به حد كمال رسانيد . و شاگردانى مانند : عبد الجبار اصفهانى ، رشيداى ديلمى و نوراى لاهيجانى تربيت كرد ، كه خود از استادان ماهرند . دامنهء بسط اين خط تا دورهء قاجاريه كشيده شد و در اين دوره چندين خوشنويس به ظهور رسيدند . مانند : ميرزا عباس نورى ، ميرزا فتحعلى حجاب شيرازى ، وصال شيرازى و بعضى فرزندان او ، ميرزا على محمد صفاى لواسانى ، ميرزا ابو الفضل ساوجى و مخصوصا ميرزا محمد حسين كاتب السّلطان شيرازى و ميرزا محمد رضا كلهر كه هريك از چيرهدستترين خوشنويسانند . در اوايل قرن يازدهم ه . ق خط نستعليق را بهصورت شكسته براى نوشتن نامهها و تحرير به كار بردند ، و اين خط شكسته نستعليق بهتدريج جايگير شكسته تعليق كه خواندن آن دشوار بود ، گرديد . از پيشوايان خوشنويس خط شكسته نستعليق ، مرتضى قلى خان شاملو ، شفيعا و ميرزا حسن كرمانى معروفند ؛ ولى كمال زيبايى اين خط بهدست درويش عبد المجيد طالقانى انجام گرفت ، و پس از او شاگردان و پيروان او مانند : ميرزا كوچك اصفهانى ، وصال شيرازى ، سيد على اكبر گلستانهء اصفهانى و خوشنويسان ديگر روى كار آمدند . در قرن حاضر در خط شكسته نستعليق سه شيوهء متمايز حاصل شد كه به نام نويسندگان آن شيوهها ، حاج ميرزا ابو القاسم قائم مقام فراهانى ، حسينعلى