اگرچه در سُخَن كاب حيات است * بود جايز هرآنچه از ممكنات است چو نتوان راستى را درج كردن * دروغى را چه بايد خرج كردن وگر گويى سخن را قدر كم گشت * كسى كو راستگو شد محتشم گشت شهرت نظامى بيشتر مرهون كتاب خمسه يا پنج گنج اوست كه در حدود بيست و هشت هزار بيت دارد ، در مخزن الاسرار ، خواننده با افكار عارفانه شاعر آشنا مىشود ولى خسرو و شيرين و ليلى و مجنون و هفت‌پيكر و اسكندرنامه ، حاوى قصص و حكاياتى است دل‌انگيز . در پيرامون تأليف خمسه ، نظامى در اسكندرنامه چنين مىگويد : سوىِ مَخزَن آوردم اول بسيج * كه سستى نكردم در آن كار هيچ وزو چرب و شيرينى انگيختم * به شيرين و خسرو درآويختم وز آنجا سراپرده بيرون زدم * دَرِ عشقِ ليلى و مجنون زدم وزين قصّه چون باز پرداختم * سوى هفت پيكر فرس « 1 » تاختم كنون بر بساط سخن‌پرورى * زنَم كوس اقبال اسكندرى دكتر ذبيح الله صفا راجع به سبك و اشعار نظامى چنين داورى مىكند : « نظامى از شاعرانى است كه بىشك بايد او را در شمار اركان شعر فارسى و از استادن مسلم اين زبان دانست ، وى از آن سخنگويانى است كه مانند فردوسى و سعدى توانست به ايجاد يا تكميل سبك خاصى توفيق يابد . . . تنها شاعرى كه توانست شعر تمثيلى را در زبان فارسى به حد اعلاى تكامل برساند نظامى است ، وى در انتخاب الفاظ و كلمات مناسب و ايجاد تركيبات خاص تازه و ابداع و اختراع معانى و مضامين نو و دلپسند در هرمورد و تصوير جزئيات . . . تخيل و دقت در وصف و ايجاد مناظر رائع « 2 » و ريزه‌كارى در توصيف طبيعت و اشخاص و احوال و به كاربردن تشبيهات و استعارات مطبوع و نو در شمار كسانى است كه بعد از خود ، نظيرى نيافته است ؛ آثارى كه از اين سخن‌سراى قوى طبع نازك انديشه بازمانده است ، عبارتست از : 1 - ديوان قصايد و غزلها و قطعات او كه به روايت دولتشاه بالغ بر بيست هزار بيت بوده است ؛ و اكنون از آنهمه جز مختصرى به‌دست نيست ، قصايد و غزليات بازمانده از آن ديوان بزرگ را ، مرحوم وحيد دستگردى فراهم آورده و به نام گنجينهء گنجوى منتشر

--> ( 1 ) . اسب ( 2 ) . زيبا و دل‌انگيز