گرفتن دگرگونىهايى كه گذشت زمان و حادثه‌هاى دوران ، در هر زبان پديد مىآورد ، همان زبانى بود كه بعد به « درى » مشهور گشت و اكنون ما به آن سخن مىگوئيم . . . برخاستن ساسانيان از فارس و انهزام سلطنت پارتى موجب گسترش زبان پارسى متوسط از جنوب غربى به سوى شمال شرقى گشت . آمدن مسلمانان از جنوب و جنوب غربى ، مركز زبان و فرهنگ ايران را به طرف شمال شرقى و خراسان و ماوراء النهر منتقل ساخت ، و بعدها هجوم تدريجى و فشار تركان و فتنه و حمله مغول ، از جهت شمال شرقى ، مركز را به قلمرو و مبدأ آن - فارس و پيرامون و اصفهان - جابجا كرد . در گيرودار اخير ، تركان و ازبكان - مرز و بوم فارسى زبانان ماوراء النهر را ( كه ديگر بر اثر سلطه تركان ، تركستان ناميده مىشد ) فروگرفتند و ايشان را به سوى كوهپايه‌ها و زمين‌هاى كم‌حاصل دامنهء پايمر راندند ، و از ديگر فارسى زبانان جدا ساختند ، به‌طورىكه تا روزگار اخير سرزمينشان به‌صورت جزيرهء فارسى زبانى بود ، در ميان دريايى از ترك‌زبانان . دعواى شيعه و سنى هم ، شكاف را ژرف‌تر كرد و تاجيكان كه اجتماع نسبتا كوچكى را تشكيل مىدادند ، از نتايج تكامل ادبيات فارسى در كانون بزرگ آن ، ايران ، دور و بىبهره ماندند و بالعكس . » « 1 » پس از ظهور اسلام ، فاتحان براى آنكه راه را براى نفوذ اسلام و قرآن و فراگرفتن تعاليم مذهبى هموار كنند ، كتب و آثار گذشتگان را تقريبا از بين بردند ؛ در چنين دورهء بحرانى ، تنها مغان و پيشوايان مذهب زردشت و آنان كه كه از راه دين ، گذران مىكردند ، بخش‌هائى از اوستا را كه جنبهء مذهبى داشت حفظ و نگهدارى كردند و جمعى كه توانگر بودند راه هندوستان پيش گرفتند و اوستا و ديگر كتاب‌هاى مذهبى را با خود بردند ، ولى در سرزمين ايران ، بر خلاف مصر و ديگر كشورهاى خاورميانه اعراب نتوانستند مردم را از سخن گفتن به زبان پارسى بازدارند و مردم به‌خصوص « دهقانان » كه از طبقهء متوسط جامعه و از افراد برگزيده قوم ايرانى بودند و با فرهنگ و تمدن ديرين مردم ايران آشنايى داشتند ، داستان‌هاى حماسى و افسانه‌هاى باستانى را سينه‌به‌سينه به نسل‌هاى بعدى منتقل كردند و بسيارى از آثار مكتوب را از تطاول مهاجمان پنهان مىداشتند . گذشته از آنچه گفتيم ، اسناد و مدارك چندى از عهد باستان به دست ما رسيده است : از دوران پارسى باستان : 1 - كتيبه بهى ستون به خط ميخى ( از داريوش اول هخامنشى ) 2 - سكه‌هاى عهد هخامنشى 3 - كتيبه داريوش اول در نقش رستم 4 -

--> ( 1 ) . همان كتاب ، از ص 23 تا 25 ( نقل و تلخيص )