كتابخانه‌هاى عمومى در مرو شاهجان غير از جرجانيه « مرو شاهجان » پايتخت سلطان سنجر از شهرهاى مهم ايران و مركز اهل علم و داراى كتابخانه‌هاى عمومى و خصوصى بود . ياقوت حموى مىگويد : مرو را در سال 616 ترك گفتم ، در آن موقع در آن شهر ده خزانه از كتب فقهى وجود داشت كه من در دنيا نظير آنها را نه از جهت كثرت كتب و نه از لحاظ خوبى نسخ نديدم . از آن جمله دو كتابخانه بود در جامع شهر يكى به نام خزانة العزيزيّه كه آن را عتيق زنجانى وقف كرده درين كتابخانه نزديك 12 هزار مجلد كتاب بود . ديگر كتابخانهء شرف الملك مستوفى و ديگر خزانة الكتب نظام الملك حسن بن الحق در مدرسه او ، و در كتابخانه متعلق به خاندان سمعانى و خزانه ديگرى در مدرسه عميديه و خزانه مجد الملك از وزراى اين دورهء اخير ، و خزانه‌هاى خاندان خاتونى در مدرسه متعلق به ايشان و خزانة الضميريّه در خانگاه آن انواع كتب موجود بود و دسترسى مردم به اين كتابخانه‌ها بسيار آسان بود و كمتر اتفاق مىافتاد كه در منزل من ، دويست مجلّد يا بيشتر از آنها ( بدون هيچ نوع گروى ) نباشد . در صورتىكه قيمت اين مجلدات بر دويست دينار بالغ مىشد . . . اگر اين شهر به چنگ تاتار نمىافتاد ، تا دم مرگ آن را ترك نمىگفتم ، چه مردم آن ، خوش معاشرت و مهمان‌نوازند و شهر از جهت كثرت كتب متقن بىهمتاست . » « 1 » غير از جرجانيه و مرو شاهجان ، دهها شهر آباد و معمور نظير نيشابور و هرات و رى در نتيجهء جهل و فساد و سوء سياست زمامداران با خاك يكسان شد ، جهانگشاى جوينى ضمن توصيف مظالم و بيدادگرىهاى مغول در مرو مىنويسد : « سيّد عزّ الدين از سادات كبار بود و به ورع و فضل مشهور و مذكور بودست ، درين حالت با جمعى سيزده شبانروز شماره كشتگان شهر كرد ، آنچ ظاهر بودست و معين ، بيرون مقتولان در نقبها و رساتيق « 2 » و بيابانها ، هزار هزار و سيصد هزار و كسرى يعنى ( يك ميليون و سيصد هزار نفر ) در احصا آمد و درين حالت رباعى عمر خيام كه حسب حال بود بر زبان رانده است : « 3 » تركيب پيالهء كه درهم پيوست * بشكستن آن روا نمىدارد مست چندين سر و پاى نازنين از سر دست * از مِهرِ كه پيوست و به كين كه شكست ؟ در جريان حمله مغول به نيشابور « تغاجار » داماد چنگيز كشته شد ، به خونخواهى او

--> ( 1 ) . ترجمه از معجم البلدان ياقوت ( ص 509 - 510 ، ج 4 ) ( 2 ) . روستاها ( 3 ) . تاريخ جهانگشاى جوينى ، ص 127 و 128 ، ج 1