كتبى كه نام برديم ، حاوى افسانه‌هاى مذهبى است و به خوبى نشان مىدهد ، دستگاه سلطنت و روحانيان زرتشتى براى حفظ موقعّيت خود چه تلاشى در راه تدوين متن اوستا به‌عمل آوردند . در ميان كتبى كه نمودار ادبّيات غير مذهبى است ، يادگار زريران را مىتوان نام برد ، كه به عقيدهء « نولدكه » مربوط به سال 500 ميلادى است ؛ ديگر كارنامه اردشير بابكان ( 241 - 224 ) در اين داستان تاريخى از انقراض اشكانيان و جلوس اردشير سخن رفته است . « . . . از منظومه‌هاى اين دوره ، درخت آشور و بز بسيار جالب است ، زيرا بسيارى از ابزار و ضروريّات زندگى روزمره مردم ، در اين شعر عاميانه منعكس است ، از جمله از هاون گندم ، جاروب ، كفش چوبى ، طناب ، شير ، پنير ، لور ، مايه پنير و مشك آب سخن به ميان آمده است ، ديگر از آثار ادبى پارسى ، ماتيكان چترنك يا كتاب شطرنج ، داستان خسرو و قبادان و غلام او ، و كتاب عجايب و ديدنىهاى سرزمين سيستان ، ديگر متنى در پيرامون پيمان زناشويى ، ديگر كتبى تعليمى از نوع پندنامك و اندرز نامك كه در آنها مطالب ارزنده‌يى دربارهء نظرها و عقايد محافل زمامدار در پيرامون اسلوب كشوردارى و خصال حكام خوب و غيره مطرح شده است ، مسعودى جغرافىدان اسلامى از وجود آيين‌نامه‌هايى مربوط به عهد ساسانى خبر مىدهد كه به گفتهء او مركب از چند هزار برگ بود ؛ و محتملا در قرن دهم ميلادى هنوز در دست بوده است ؛ از اين نوع آثار ، فقط قطعاتى به همت ابن مقفّع ، در قرن هشتم ميلادى به زبان عربى ترجمه شده و به‌دست ما رسيده است ، ديگر از تأليفات مهم اين دوران ، مجموعهء قوانين عهد ساسانى يا ماتيكان هزار داتستان ( كتاب هزار دستور ) است ، كه مسائل مربوط به بازرگانى ، برده‌دارى ، زناشويى و آيين دادرسى مورد مطالعه قرار گرفته است ، همچنين نامهء تنسر به پادشاه طبرستان ، از مطالب تاريخى ، سياسى و اخلاقى بحث مىكند و بسيار جالب توجه است . . . » علاوه‌بر آنچه گفتيم ، متون مانوى كه در تركستان كشف شده ، پاپيروس‌هاى پهلوى كه در پايان قرن نوزدهم در فايوم مصر به‌دست آمده است و آثار ادبى پارتى و متون مكشوفه در تورفان ، چرم نبشته‌هاى اورامان و آثارى كه به خط سغدى نوشته شده است ، به روشن ساختن زمينهء ادبى و اجتماعى ايران در دوران قبل از اسلام ، كمك شايان توجهى كرده است . - « سغديان در پروراندن و تكامل موضوع‌هايى كه بعدها وارد گنجينهء ادب فارسى گشت ، نقش بزرگى ايفا نموده‌اند ، يكى از قطعات سغدى ، جنگ « رستم » ، پهلوان