و خواجه نصير الدين طوسى آن را به فارسى برگردانيده است ، مولف كتاب خود را در شش مقاله ترتيب داد . و در آن راجع به مبادى اخلاق و تربيت نفس سخن رانده است ، ولى خواجه ، با ترجمه و تلخيص كتاب او و افزودن بعضى مطالب ، اخلاق ناصرى خود را براساس آن تدوين كرده است . « 1 » » ثعالبى ابو منصور عبد الملك بن محمد ابن اسمعيل ( 350 - 429 ) با اينكه ايرانى و متولد نيشابور بود ، كليه آثار منظوم و منثور او به زبان عربى است . « يكى از مولفات او يتيمة الدهر فى محاسن اهل العصر است كه بزرگترين اثر اوست ، ابو الفتوح نصر الله بن قلافس شاعر اسكندرى مشهور ، در وصف كتاب يتيمه گويد : ابيات اشعار اليتيمة * ابكار افكار القديمة ما تو او دعا شت بعدهم * فلذلك سمّيت اليتيمه ابيات اشعار يتيمه ( يعنى كتاب يتيمة الدهر ) گزيدهء انديشه‌هاى كهن است كه گويندگان آنها مردند ولى افكار آنان به حيات خود ادامه داد و به اين جهت يتيم خوانده مىشوند . نسبت او به ثعلب ( به معنى روباه ) از اين جهت است كه شغلش پوستين‌دوزى ( از پوست روباه ) بود مهمترين و مشهورترين اثرش كتاب يتيمة الدهر است كه بعدا ذيلى به نام تتمة اليتيمه بر آن نوشت كتاب لغوى مشهور وى فقه اللغه است . از آثار ديگرش اينهاست : كتاب لطائف المعارف ، ثمار القلوب فى المصاف و المنسوب ، كتاب الفرائد و القلائد ، كتاب التمثّل و المحاضره . مولف حبيب السّير گويد : از افاضل جهان ابو منصور ثعالبى معاصر قابوس ( شمس المعالى ) بود . . . و همو گويد از ثعالبى مرويست كه گفت اگر بگويم كه « سيد رضى » اشعر قريش است دور از كار نيست « 2 » . ديگر از دانشمندان به نام ايران و جهان در اين عصر ، شيخ الرئيس ابو على سينا ، و ابو ريحان بيرونى شايان توجه و قابل ذكرند . كه از آثار و افكار آنان در مجلّدات بعدى تاريخ اجتماعى ايران ضمن بحث در پيرامون سير علوم و افكار در دوران بعد از اسلام به تفضيل سخن خواهيم گفت و در اين كتاب به ارزش ادبى آثار او اجمالا اشاره خواهيم كرد .

--> ( 1 ) . نگاه كنيد به دايرة المعارف فارسى ، ج 1 ، ص 34 و 695 . ( 2 ) . براى كسب اطلاعات بيشتر رجوع كنيد به : لغت‌نامه دهخدا ، ص 25 ، حرف « ث » و دايرة المعارف مصاحب ، ص 713 .