فرمانروايى مىكردند و در بعضى مواقع حتى رى و اصفهان و همدان و دينور را در تصرف خود داشتند ، مرداويج موسس اين سلسله ، نسبت خود را به شاهان قديم ايران مىرسانيد و خيالات بلند و دعاوى غريب داشت و در صدد بود ، بغداد را فتح و دولت عرب را منقرض نمايد و ايوان مداين را از نو عمارت كند و تاج قديم ايران بر سر نهد ، اما خيالات او پيش نرفت و جانشينانش از خليفه و حتى از سامانيان و احيانا از آل بويه فرمانبردارى مىكردند ، غزنويان آنها را دست نشانده خود كردند و سرانجام سلاجقه دولت آنها را يكباره منقرض نمودند . » « 1 » از يادگارهاى ادبى ملوك طبرستان كتاب مرزبان‌نامه است كه مشتمل بر نظم و نثر و حاوى حكايات و تمثيلات و افسانه‌هاى حكمت‌آميز است كه به طرز و اسلوب كليله و دمنه ، از زبان دد و دام براى بيدارى مردم و انتباه و هوشيارى سلاطين و زمامداران به رشته تحرير درآمده است اصل كتاب در اواخر قرن چهارم هجرى به لهجهء قديم طبرستانى در مازندران تاليف شده ولى فراهم آورنده و واضع آن به صورت امروزى ، مرزبان بن رستم بن شروين « 2 » از ملوك طبرستان از آل باوند است كه در آن خطّه حكومت و فرمانروايى داشتند . از ميان آثار گذشتگان ، قديمترين منبعى كه از اين كتاب و گردآورنده و واضع آن سخن گفته كتاب ارزشمند قابوسنامه است كه به همت عنصر المعالى كيكاوس بن اسكندر ابن قابوس بن وشمگير در سنه 475 هجرى تأليف شده است ، مؤلف در ديباچهء اين كتاب خطاب به فرزندش گيلانشاه مىگويد : « . . . و چنان زندگى كنى كه سزاى تخمهء پاك تو باشد ، كه ترا اى پسر تخمه و اصل بزرگست و از هردو اصل كريم الطرفين ، و پيوستهء ملوك جهانى ؛ جدّت ملك شمس المعالى قابوس بن وشمگير كه نبيرهء « ارغش فرهادوند » است و ارغش فرهادوند ملك گيلان بود به روزگار كيخسرو و ابو المؤيّد بلخى ذكر او در شاهنامه آورده و ملك گيلان به اجداد تو از او يادگار مانده ، و جدهء مادرم دختر ملك‌زاده مرزبان بن رستم بن شروين كه مصنّف مرزبان نامه است و سيزدهمين پدرش كيكاووس بن قباد بود برادر ملك نوشيروان . . . الخ . » برگرديم به كتاب مرزبان‌نامه : استاد فقيد محمد قزوينى پس از پژوهش كافى در پيرامون اين كتاب مىنويسد « . . . اصلاح مرزبان‌نامه به قلم سعد الدين وراوينى ما بين سنه 607 - 622 صورت گرفته است . پس فاصله بين اصل تاليف و اصلاح آن دويست و اند سال خواهد بود . . . مرزبان‌نامه همچنان به زبان طبرى قديم تا مدت دو قرن معمول و

--> ( 1 ) . نگاه كنيد به تاريخ مفصل ايران ، نوشتهء عباس اقبال و دايرة المعارف فارسى ، جلد اول ، ص 208 ستون يكم ( 2 ) . مرزبان بن رستم بن شروين : مرزبان‌نامه ، به تصحيح و تحشيهء استاد محمد قزوينى ، سال 1310 ، ص « د » و « ز »