به‌نظر شادروان احمد قاسمى « اگر ما نسبت به زمان خودمان همانقدر مترقى بوديم كه فردوسى نسبت به زمان خودش ، اگر ما به اندازهء فردوسى ملت ايران را دوست مىداشتيم ، اگر به‌اندازهء فردوسى در خدمت ملت بوديم ، ملت ايران هرگز دستخوش بيدادگران خودى و بيگانه نبود . » از شاهنامه به‌خوبى پيداست كه زندگى فردوسى در سالهاى آخر عمر قرين رنج و تألم بوده است . وى تأثرات درونى خود را در ابيات زير نشان مىدهد : الا اى برآورده چرخ بلند * چه دارى به پيرى مرا مستمند چو بودم جوان برترم داشتى * به پيرى مرا خوار بگذاشتى مرا كاش هرگز نه پروريا * چو پرورده بودى نيازرديا به‌جاى عِنايم عصا داد سال * پراكنده شد مال و برگشت حال دو گوش و دو پاى من ، آهو گرفت * تهى دستى و سال نيرو گرفت به‌نظر ريچاردن فراى ، فردوسى ، عقايد و احساسات عصر خود را در لباس زيبايى متجلى كرده ، به يك معناى كلى و در عين حال توصيف‌كننده ، وى براى مسائل و مشكلات معاصرين خويش كه ميان دين اسلام و ايران درگير بودند ، علاجى روانى فراهم ساخت ، خاطره و گذشتهء قهرمانى را احياء كرد ، و به ايرانى شخصيّت وحدت‌يافته‌يى داد و به اين طريق ، ايرانى توانست ميان زرتشت و آئين اسلام ، سازش ايجاد كند و با داشتن هردو ، غنىتر باشد ، فردوسى در حماسه خويش به شجرهء نسب پراكندهء ايرانى وحدت بخشيد . . . شايد بتوان ايرانيان مسلمان را با ژاپنىهايى كه در عين حال هم از بودا و هم از « شينتو » پيروى مىكنند و تعارضات موجود ميان آن‌دو را سازش مىدهند ، مقايسه كرد ، اما اين قبيل تشبيهات ممكن است گمراه‌كننده باشد ، اهميت فردوسى به‌عنوان سازندهء سند وحدت و ملت‌گرايى ، به هيچ‌وجه اندك نيست و اثر او ، هم از اين لحاظ و هم از جنبهء ادبى جالب و سحرآميز است . . . يكى از مضامينش كه در قسمت‌هاى مختلف اين كتاب تشريح شده ، مبارزه ميان خوب و بد يا يزدان و اهريمن است كه به پيروزى يزدان مىانجامد . . . در شاهنامه فردوسى ، اين هماوردى به مفهوم كشمكش ميان عناصر ايرانى و ترك بوده است ، گرچه ممكن است كه در اصل به مفهوم كشمكش ميان زمينهاى مزروع و استپ نيز بوده باشد ، - يكى ديگر از مضامين اين حماسه ، وفادارى فرد نسبت به خاندان و وابستگان خويش و يا وفادارى رعيت نسبت به رهبر خويش است ، انتقام از دشمن و احتياج به وجود شاه عادلى برتر از همه ، و جاذبه و افسون فرّشاهى ، جملگى عواملى هستند كه در بخشهاى مختلف اين كتاب وجود دارد ، تجزيه و تحليل صحنه‌هايى از قبيل