شاعران از ايران به هندوستان رفتند و چون بالعكس در ايران به واسطهء انقلابات ، به كتاب و ادب توجه كافى مبذول نمىشد و عمدهء توجه به علوم دينى و كتب مذهبى معطوف بود ، طبعا قسمت عظيمى از آثار هنرى و ادبى قديم از ايران خارج شده است ، در قرن سيزدهم ، اروپائيان به‌خصوص روسها و انگليسيها و فرانسويها و آلمانيها با بصيرت و شايستگى كه داشتند در جمع‌آورى نسخ خطّى ايرانى كوشيدند و كتابخانه‌هاى خود را از حيث مجموعه‌هاى نسخ خطى فارسى غنى ساختند . مىتوان گفت كه بيش از نيمى از كتب خطى فارسى و عربى موجود كنونى ، در كتابخانه‌هاى ممالك اروپائى ، از ايران رفته است . در دورانى كه كتب را به‌دست نوشته‌اند ، كتابت حرفه‌اى خاص بود و در بعضى از كتب‌خانه‌ها كاتبان مخصوص ، به اين كار مشغول بودند ، كما اينكه رشيد الدين فضل الله در تبريز و « بايسنغر » در هرات ، كاتبانى را به نوشتن نسخ مصنفات خود مامور كرده و نسخه‌هاى آثار خود را به كتابخانه‌هاى ديگر مىفرستادند ، ميزان مزد كتابت به تعداد ابيات و نوع كتاب و خوشى و ناخوشى خطى كه نوشته مىشد تفاوت مىكرد . در نسخه‌اى از كتاب الصاقى تأليف غلامحسين فيض ، متعلق به كتابخانه مدرسه عالى سپهسالار مكتوب 1121 هجرى كه عدهء ابيات آن 500 ، 27 بيت است ، اجرت كاتب ، يك تومان و دو شاهى ضبط شده است و بهاى جلد آن سى شاهى ، تذهيب 700 ، 7 دينار و كاغذ 17 ورق يك قران و هفتصد دينار طلا ده شاهى جمع بيست و يك قران . . . » « 1 » ارزش كتاب و مطالعه به‌نظر عبد الرحمن جامى : بكن زين كارخانه در كتب روى * خيال خويش را دِه با كُتُب خوى فروغ صبح دانايى كتاب است * انيس كنج تنهايى كتاب است بود بىمزد و مِنّت اوستادى * ز دانش بخشدت هردم گشادى نديمى مغز دارى پوست پوشى * به سرّ كار گوياى خموشى درونش همچو غنچه از ورق پر * به قيمت هر ورق زان يك طبق دُر ز يك رَنگى همه هم‌روى و هم‌پشت * گرايشان را زند كس بر لب انگشت به تقرير لطايِف لب گشايند * هزاران گوهر معنى نمايند « يوسف و زليخا »

--> ( 1 ) . نقل از كتاب ايرانشهر ، ج 1 ، « خط »