نگاهى به غرب براى آنكه به علل انحطاط و عقب‌ماندگى اقتصادى و اجتماعى ايران و ديگر ملل شرق در يكى دو قرن اخير واقف گرديم ، ناچار بايد نگاهى به غرب افكنيم و سير تكاملى جوامع غربى را اجمالا مورد مطالعه قرار دهيم : تقريبا در همان دورانى كه زرتشت انديشه‌هاى اقتصادى و اجتماعى خود را در ايران تبليغ مىكرد ( حدود قرن ششم قبل از ميلاد ) ، در يونان ، از بركت كار بردگان و رشد نسبى فعاليتهاى كشاورزى و توليدى و بازرگانى ، بسط و شكفتگى بيسابقه‌اى در حيات اقتصادى و فكرى يونانيان پديد آمد . در اين دوره ، دريانوردان يونان با كشتيهايى كه با پارو و بادبان و يا بكمك هردو حركت مىكردند ، به فعاليتهاى تجارى مىپرداختند . بازرگانان يونان روغن زيتون ، شراب و ساير كالاهاى يونان و آسياى صغير را به مناطق ديگر حمل مىكردند و با غلات ، برده ، فلزات و ساير مواد مورد احتياج مبادله و معاوضه مىكردند . بدين ترتيب ، از قرنها پيش از ميلاد مسيح ، در يونان ، تجارت مانند يك واسطهء ضرورى بين دو توليدكننده بوجود آمد . بازرگانان اين منطقه ، پس از چندى ، بجاى معاملات تهاترى و مبادلهء جنس‌به‌جنس ، پول مسكوك را وسيلهء معامله قرار دادند و توليدكننده محصولش را بيش از پيش در اختيار خود درآورد . پس از آنكه پول ، فرمانرواى بازار شد ، كم‌كم موضوع فرض ، تنزيل و ربا بوجود آمد . عده‌اى به حكم احتياج ، زمين خود را فروختند . رشد فعاليتهاى بازرگانى و تكامل مالكيت و رواج رباخوارى ، سبب پيدايى معاملات شرطى و رهنى گرديد . بتدريج ، طبقهء ناچيزى از مردم ، در پناه تجارت و معامله ، ثروت كلانى كسب كردند ، و عدهء زيادى ، در نتيجهء استثمار شديد مالكين و ارباب صنايع و فروش اراضى خود ، به خيل بينوايان پيوستند . تجار ، از بركت پول سرشارى كه بدست آورده بودند كشتيهاى بزرگى ساختند . كالاهاى گوناگون از قبيل پارچه‌هاى پشمى ظريف ، زينت‌آلات و اسلحه و غيره به مصر ، فنيقيه و ساير مناطق صادر كردند . از اين دوره ، در اثر بهره‌كشى و استثمار شديد غلامان ، و محروم كردن عده‌اى از مردم آزاد از حقوق اجتماعى ، اختلاف و كشمكش طبقاتى در محيط يونان آشكار شد . در يونان آن روز ، كار كردن ننگى عظيم بود . نه تنها طبقهء اشراف بلكه طبقهء آزاد فقير ، به حكم سنن اجتماعى ، تن به كار نمىدادند ، و از دولت حقوق مىگرفتند . در نتيجه ، فقط غلامان بودند كه وسايل معيشت