پول و علم ، در ايران زياده از حد كم است . . . ساير طوايف ( ملل ) كوهها را سوراخ و درياها را باهم متصل مىكنند ، زيرا كه سرمايه زياد دارند . ما خلق ايران قنوات و دهات و اينهمه خزاين خود را خراب گذاشته‌ايم ؛ زيرا كه سرمايه نداريم . . . در فرنگستان ، در هيچ ده ، از پول احدى يك دينار بىكار و بىمنفعت نمىماند . پولهاى مردم ، قطره‌قطره ، در جاهاى مخصوص جمع مىشود و بىآنكه صاحبان پول زحمتى داشته باشند پول ايشان در اكناف عالم مصدر كار و منشأ منافع مىشود . . . يكى از اسباب آوردن سرمايه بانك است . بانك از اختراعات بزرگ دنياست . . . راه نجات ما منحصر به همان راهى است كه علم دنيا براى ما صاف و آشكار ساخته است ؛ خواه مشكل ، خواه آسان ، خواه تلخ ، خواه شيرين . . . از براى رفع فقر در ايران ، از براى آبادى ايران . . . از براى بقاى ايران ، راه و چاره ، منحصر به اين است كه خلق ايران زياد كار بكنند ، زياد سرمايهء علمى داشته باشند ، زياد امتعه به عمل بياورند ، زياد امتعه به خارج بفروشند و زياد پول و مال جمع نمايند . گفتيم توليد متاع سه شرط دارد : قواى طبيعت ، سرمايه و كار . در اين سه شرط ، از همه دقيقتر خود كار است . همهء طوايف روى زمين مثل هم و به قدر هم كار نمىكنند ؛ خلق اصفهان خيلى زيادتر از خلق بلوچستان ، و خلق انگليس بمراتب از خلق اصفهان بيشتر كار مىكنند . سپس ملكم ، بتفصيل ، از اهميت امنيت جانى و مالى در پيشرفت فعاليتهاى اقتصادى سخن مىگويد و مىنويسد : براى پيشرفت فعاليتهاى اقتصادى بايد فقر و تنگدستى از سراسر گيتى برافتد ، و قدرت خريد عمومى فزونى يابد . از براى اينكه انگليس بتواند به خارجى زياد چيز بفروشد ، بايد خارجى هم آنقدر آباد [ و ثروتمند ] باشد كه بتواند از انگليس زياد چيز بخرد . . . به حكم اين مذهب علمى ، ملل فرنگستان از صميم قلب و با نهايت حرض ، طالب و مقوى آبادى كل ممالك دنيا هستند . . . راههاى آهنى ، و كارخانجات معتبر و تجارتهاى عمده و بناهاى عمومى و جميع كارخانه‌هاى بزرگ بتوسط كمپانيها ساخته مىشود . آنچه كمپانيها مىكنند ، يعنى آنچه به شراكت و اتفاق مردم ساخته مىشود ، ممكن نيست كه آحادناس بتوانند بتنهايى صورت بدهند . بدون كمپانيهاى معتبر ، آبادى ايران هرگز ميسر نخواهد بود . . . با اوضاع حاليهء ايران ، ترتيب كمپانى در ايران محال است . ترتيب كمپانى ، قوانين و ديوانخانه‌هاى مخصوص لازم دارد . هيچيك از اين قوانين و ديوانخانه‌ها در ايران نيست . اگر پنج نفر آدم معقول در پاريس ، يك كمپانى بسازند ، ممكن است كه خلق فرنگستان ، بىآنكه آن پنج نفر را بشناسند ، پنجاه كرور به آنها پول بدهند . . . با قوانين و رسوم حاليهء ايران ، ترتيب كمپانيهاى بومى از جمله خيالات واهى است . . . كمپانيها در ايران هرقدر مداخل بكنند و مداخل خود را هرقدر به خارج بفرستند ، ممكن نيست كه يك قسمت كلى آن از براى خلق و دولت ايران نماند . ملكم ، پس از وصف مزاياى كمپانيها ، براى نجات ايران از فقر و بدبختى و عقب‌ماندگى ، خطاب به اولياى امور ايران ، مىگويد : آبادى ايران حاصل نخواهد شد مگر اينكه خلق ايران زياد كار كنند ، زياد امتعه به عمل بياورند ، و زياد دادوستد نمايند . از براى اينكه خلق ايران بتوانند مثل ساير ملل كار بكنند ، بايد از جان و مال خود مطمئن باشند ؛ بايد سرمايهء علمى و مادى داشته باشند . از براى استقرار امنيت جانى و مالى ، بايد در جميع ولايات ايران ، ديوانخانه‌هاى