تأسيس بانك ( كه در زمان صدارات ميرزا حسين خان مشير الدوله ، تشكيل يافت و ملكم در آن شركت داشت . ) و نامه‌هاى رسمى او به دولت بسيار مهم است . » « 1 » زمامداران ايران از شاه تا ساير افراد هيأت حاكمه ، براى ملكم ، مقام سياسى و علمى ممتازى قائل بودند تا جايى كه فريد الملك پس از آنكه در محرم 1306 به حضور شاه بار يافت ، شاه پس از ابراز محبت به او مىگويد « در مدت شش سال اقامت در لندن در زير تربيت ملكم خان ، بايد ملكم ثانى شده باشى ملكم ثانى هستى . » « 2 » اينك صفحه‌اى چند از تعاليم اقتصادى ملكم را كه در رسالهء اصول ترقى مندرج است [ از دورهء شانزدهم مجلهء سخن ، شماره‌هاى 6 - 1 ] ذيلا نقل مىكنيم تا خوانندگان با نفوذ تدريجى افكار شهريگرى ( بورژوازى ) در ايران آشنا شوند . ملكم مىنويسد : آبادى يك ملك بسته به مقدار امتعه‌اى است كه در آن ملك به عمل مىآورند . آهن ، گندم ، زغال ، و الماس جزو امتعه هستند . . . هر ملكى كه بيشتر متاع به عمل آورد ، خواه طلا ، خواه گندم ، غنىتر از ديگران است . اين فقره را اهل ايران هنوز نفهميده‌اند . از براى تحقيق آبادى يك ملك لازم نيست بدانيم در ملك چه نوع امتعه است ، بايد پرسيد در آن ملك چقدر امتعه به عمل مىآورند . يك ملك از معادن خود سالى صد كرور تومان طلا حاصل مىكند ؛ يك ملك ديگر سالى دويست كرور تومان گندم به خارج مىفروشد . بديهى است كه اين ملك آخر دو مقابل غنىتر از ملك اول خواهد بود . . . در يك ملك ، هرقدر بيشتر متاع به عمل بياورند ، آسايش و قدرت خلق آن ملك بيشتر خواهد شد . خلق سويس از خلق افغانستان خيلى غنىتر هستند ، زيرا كه اهل سويس خيلى بيشتر از افغانستان متاع به عمل مىآورند . . . چرا اهل سيستان فقيرند ؟ براى اينكه متاع كم عمل مىآورند . چرا دولت انگليس غنىتر از ساير دول است ؟ به جهت اينكه بيشتر از ساير دول امتعه عمل مىآورد . . . در ايام سابق ، براى تحصيل مال ، به قانون جنگ [ توسل مىجستند ] يا از راه دزدى همديگر را مىچاپيدند ؛ چنان كه نادر شاه هندوستان را و پروس ، فرانسه را به قانون جنگ چاپيدند ، و تركمانها ، به قانون دزدى ، خراسان را غارت مىكردند . اين قسم تحصيل مال ، رفته‌رفته ، در دنيا كم مىشود و بجز يك منفعت موقتى هيچ فايده ندارد . راه تمول يك ملت نه در جنگ است نه در غصب اموال ديگران ، راه تمول يك ملت منحصر به اين است كه زياد كار بكند ، زياد امتعه به عمل بياورد ، زياد دادوستد نمايد . اولياى آسيا از معانى اين اصول ساده هميشه غافل بوده‌اند . . . تكثير امتعه و تجارت لازم و ملزوم يكديگرند . . . معنى تجارت در زبان علمى فرنگستان ، خيلى وسعت پيدا كرده است . مقصود از لفظ تجارت فقط حمل‌ونقل و فروش امتعه نيست ؛ زراعت ، معادن صنايع ، طب و نقاشى و هرچيز و هر عملى كه از آن پول حاصل مىشود ، جز و عالم تجارت مىدانند . وقتى مىگويند ، فلان ملك زياد تجارت دارد يعنى آن ملك زياد علم و صنايع دارد ، زياد كار مىكند ، زياد امتعه به عمل مىآورد ، و با ممالك خارجه زياد دادوستد مىكند . . . حركات و خيالات و جنگ و صلح دول ،

--> ( 1 ) . فريدون آدميت ، « ( مقدمه بر ) اصول ترقى ميرزا ملكم خان » ( مقاله ) ؛ مجلهء سخن . دورهء شانزدهم ، شمارهء 1 . ( 2 ) . همان .