اغلب كتب موجز مفسرين مشروحى نوشته‌اند سزاوار است بر اين كتاب نيز شرح نوشته شود . از مطالعهء رسالهء صناعيه به بسيارى از مطالب اقتصادى كه در ذهن فندرسكى روشن بوده و خواسته است به آنها اشاره‌اى كند ، پى مىبريم و چنان كه بخواهيم خصوصيات رسالهء صناعيه را ذكر كنيم مطالب ذيل از آن بدست مىآيد : 1 ) منفعت صنعت ، 2 ) اختلاف صنايع از حيث منفعت ، 3 ) در نظر داشتن استعداد اشخاص براى تحصيل صنايع ، 4 ) لزوم اجتناب از تحصيل صنايع كم‌نفع ، 5 ) ارتباط صنايع به‌هم از جهت عمق و عرض ، 6 ) لزوم تعاون در توليد و در اجتماع ، 7 ) اشاره به تخصص در فرا - گرفتن صنايع و نفع تخصص ، 8 ) لزوم تشويق مردم به تحصيل صنعت ، 9 ) مذمت تنبلى و تن‌آسانى ، 10 ) تقسيم صنايع به نافع ضرورى و نافع غيرضرورى ، 11 ) توجه به فلزات مخصوصا آهن و در اين‌كه آهن مىتواند پايهء صنايع ديگر و صنايع مهم قرار گيرد ، 12 ) لزوم تفريح براى كارگران و كسانى كه زحمت مىكشند ، 13 ) متناهى بودن صنايع بالفعل ، 14 ) غير - متناهى بودن صنايع بالقوه ، 15 ) لزوم اين‌كه افراد داراى شغل و صنعتى باشند ، 16 ) لزوم تشويق صنعتگران و طلب نكردن بيش از قوه و استعداد از آنها ، 17 ) ناتوانى بشر از اين‌كه كليهء صنايع را فراگيرد ، 18 ) لزوم آن‌كه اشخاص صنايع مربوط به كار خود را فراگيرند . اينكه ميرفندرسكى در قرن يازدهم هجرى ( قرن هفدهم ميلادى ) تقسيم صنعت را به نحوى كه در صناعيه مذكور است ، آورده بسيار مايهء تعجب است ؛ چه قرنها قبل در ايران ، در باب صنعت ، كتابى « 1 » نوشته شده كه در آن تصور ديگرى از لفظ پيشه و صنعت كرده‌اند . » « 2 » نفوذ استعمار : به نظر يكى از پژوهندگان « ايران در پنجاهه اول سدهء نوزدهم كه سلطنت فتحعليشاه و محمد شاه و اوايل ناصر الدين شاه را دربرمىگيرد ناگهان با آنچنان حوادثى در عرصهء جهان و در ايران روبرو شد كه براى مقابله با آنها ، آمادگى و بسيج معنوى و سازمانى نداشت . انقلاب بورژوازى در فرانسه ، عروج و سقوط ناپلئون بناپارت و رقابت حاد و تقريبا حادثه جويانهء او با كشورهاى اروپايى بويژه انگلستان ، توسعهء فعاليت كمپانى هند شرقى و فرمانفرمايى انگليس در هند ، بسط فعاليت مستعمراتى اروپاييان ، مداخلهء نظامى استعمارطلبان انگليسى و امپراتورى روسيه و شكستهاى پىدرپى ارتش شاه ، ايران را . . به عرصهء پرجنجال رقابت تحريك‌آميز استعماريون و به كشور وابسته به آنان مبدل ساخت . بدينسان جامعهء سنتى ، از عزلت قرون وسطايى آسيايى خارج شد و در معرض طوفان تاريخ جهان ، قرار گرفت . . . و گام‌به‌گام به سوى تجزيه و تلاشى رفت . . . در اثر يك سلسله شكستها و ناكاميها در سياست خارجى و داخلى ، همراه با يكرشته حوادث مهم و مؤثر در عرصهء جهان ، نوعى بحران سياسى هيأت حاكمه عنود و تيره‌انديش و خودخواه را فرامىگيرد و آن را بشدت ضعيف مىكند ، در اثر اين ضعف ، مخالفتهايى در قشرهاى مختلف بروز مىكند ، ولى

--> ( 1 ) . از كتاب بيان الصناعات ، يك نسخهء خطى در كتابخانهء شهرايا صوفيه موجود است كه اين نسخه متن اصلى نسخه‌هاى چاپى قرار گرفته كه به اهتمام و تصحيح آقاى ايرج افشار در جلد پنجم فرهنگ ايران‌زمين ( سال 1336 شمسى ) انتشار يافته است . ( 2 ) . محسن صبا ، « رسالهء صناعيهء ميرفندرسكى » ( مقاله ) ؛ مجلهء تحقيقات اقتصادى . ص 209 - 203 ( به اختصار ) .