« اول : آنچه تعلق به قسمت اموال و كرامات دارد ، دوم : آنچه تعلق به قسمت معاملات و معاوضت دارد ، سوم : آنچه تعلق به قسمت امورى دارد كه تعدى را در آن مدخلى بود ؛ چون تأديبات و سياسات . » سپس به توضيح اين سه قسم مىپردازد ، و براى معاملات مثالى مىزند و مىنويسد : « مىگوييم نسبت اين جامه با اين زر چون نسبت اين زر با اين كرسى است ؛ پس در معاوضهء جامه و كرسى حيفى نيست » « 1 » و براى خدمات نيز مثالى ذكر مىكند و لذا پول را كه به نظر او بايد طلا باشد و آن را به نام دينار ( در مقابل درهم ) مىنامد ، لازم مىشمرد ، و آن را يكى از نواميس سه‌گانه مىداند . خواجه از حفظ ناموس در اين بحث ، تدبير و سياست را اراده كرده است . پس دينار ، مساوات دهندهء اختلافات از هر حيث مىتواند باشد و لذا مىتوان هر جنس و كالايى را با دينار سنجيد و نسبتى قائل شد و در حقيقت آن را تقويم كرد و پس از اين ، قيمت‌گذارى كالاها و خدمات ، مشاركت و معامله از هر حيث امكان‌پذير مىگردد . « 2 » اما براى پول چرا فلز طلا را بايد برگزيد ؟ در كتب اقتصاد جديد ، متذكر مىگردند كه ديرزمانى است بشر خواص طبيعى زر و سيم را دريافته و اين دو فلز را بجاى كالايى كه در ابتداى امر واسطهء معاملات بوده برگزيده ؛ و اين خاصيتها از اينقرار است : 1 ) طلا و نقره را مىتوان به قطعات كوچك تقسيم كرد ، و اين تقسيم كردن از بهاى آنها نمىكاهد و ارزش هر قطعه متناسب با وزن آن است . 2 ) قابليت تورق اين دو فلز بسيار است و مىتوان اين دو فلز را به صورت ورقهاى بسيار نازك درآورد . 3 ) طلا و نقره‌اى كه به قطعات كوچك تقسيم شده است ، دوباره مىتوان به‌هم متصل كرد و يك قطعهء واحد ساخت و جمع قطعات باز بهاى مجموع آنها را خواهد داشت . 4 ) كمياب بودن اين دو فلز سبب شده است كه آنها را براى مبادلهء كالاها انتخاب كنند . 5 ) به علت كميابى ، ارزش آنها زياد است و حمل و نقلشان به مقدار كم‌آسان . 6 ) زروسيم با مرور زمان ضايع و فاسد نمىگردد . 7 ) خواص طبيعى اين دو فلز در همه‌جا يكسان است و اين دو فلز قابل تشخيص مىباشد . 8 ) بعلل فوق ، طلا و نقره مورد علاقه همهء مردم جهان قرار گرفته و از اينجهت از نظر داخلى و بين المللى ، توانسته‌اند وسيلهء پرداخت معاملات قرار گيرند . 9 ) اين دو فلز به مصارف صنعتى ديگر نيز مىرسد و در ساختن جواهرات به كار مىرود . 10 ) ميزان استخراج اين دو فلز مخصوصا طلا در هر سال تقريبا يكسان است و از اين جهت بهاى آنها دستخوش تغييرات ناگهانى نمىشود و موجودى اين دو فلز در دنيا نسبتا

--> ( 1 ) . همان . ص 102 . ( 2 ) . ر ك : همان . ص 104 .