اقتصادى از نو آغاز شد ، و از راه خشكى و دريا ، آمدورفت كاروانها و كشتيهاى شراعى شروع گرديد . « 1 » راه ابريشم : از دورهء اشكانيان ، راه كاروان رو ، بين ايران و چين ، از طريق تركستان برقرار بود . اين راه بزرگ تجارتى كه از تركستان مىگذشت ، نخست « از ولايت توان هوانگ در چين به ولايت كان‌سو مىآمد و از آنجا داخل تركستان شرقى حاليه مىشد و از طريق بيش باليغ و الماليغ و اترار ، به سمرقند و بخارا مىرسيد . در بخارا ، قسمت اصلى آن ، از راه مرو و گرگان به رى مىآمد و از رى به قزوين و زنجان و تبريز و ايروان مىرفت ، و از ايروان يا به طرابوزان و يا به يكى از بنادر شام منتهى مىگرديد . قسمت فرعى اين راه ، از سمرقند به خوارزم و از خوارزم به سراى و هشتر خان ، و از آنجا به كنار شطدن و بنادر درياى آزف انتها مىيافت . » « 2 » غير از راه سابق الذكر راه هندوسند نيز ، از طريق پيشاور و كابل و بلخ و خوارزم ، به سراى و هشتر خان و بنادر و دار التجاره‌هاى بازرگانان ژنى و ونيزى منتهى مىشد . پس از آنكه تجار ونيزى در نيمهء اول قرن سيزدهم ميلادى ، به شهر قسطنطنيه استيلا يافتند ، كليهء تجارت اروپاى شرقى و مديترانه و آسياى غربى را بدست آوردند . كالاى مهمى كه در اين تاريخ به اروپا حمل مىشد عبارت بود از : « چوب و كتان و زفت ( براى كشتيها ) و نمك و عسل و موم و پوست و ماهى و گوشت قديد و غلات روسيه جنوبى » « 3 » بود ، علاوه بر اين ، تجار از برده‌فروشى نيز سود كلانى مىبردند . وضع اقتصادى عربستان مقارن ظهور اسلام قبل از آغاز نهضت اسلامى ، شهر مكه موقعيت اقتصادى و ترانزيتى مهمى داشت . اين شهر مذهبى بر سر راه تجارت يمن با شام و نزديك بندر جده قرار دارد و از ديرباز ، با بازارهاى صنعاء و عمان دادوستد داشت . همين موقعيت خاص ، و آمدورفت مردمى از مدنيتهاى مختلف ، و برخورد عقايد و ايدئولوژيهاى گوناگون ، چنان كه قبلا يادآور شديم ، در رشد و تكامل فكرى جوانان عرب و بازرگانان اين قوم ، اثرى فراوان باقى گذاشت . مقارن ظهور اسلام ، سازمان پدرشاهى و عشيره‌اى در عربستان شمالى در حال انقراض و فرو ريختن بود ؛ ولى اين جريان در منطقهء حجاز ، كه از جهت رشد اقتصادى و اجتماعى ضعيف بود ، بكندى صورت مىگرفت ؛ در حالىكه در جنوب و شمال عربستان ، از بركت وضع طبيعى و اقتصادى مناسبى كه داشت ، تزلزل و از هم پاشيدگى جامعهء پدرشاهى و گرايش به سوى فئوداليسم با سرعت بيشترى عملى گرديد ، و جامعهء طبقاتى به صورت زنده و فعالترى تجلى و تظاهر نمود . در اين موقع ، در سراسر عربستان ، شيوهء زندگى برده‌دارى هنوز باقى و برقرار بود . پس از ظهور اسلام بهبود محسوسى در وضع عمومى بردگان پديد آمد بطوريكه زندگى بردگان را در جهان اسلامى با يونان و روم قديم و جهان غرب نميتوان مقايسه كرد . « طوايف عرب ، از لحاظ اصل و تبار ، به دو گروه جنوبى يا يمنى ، و شمالى تقسيم مىشدند . در آغاز قرن هفتم ميلادى ( مقارن ظهور اسلام ) ، بخش اعظم اعراب شمالى صحرانشين بودند و ،

--> ( 1 ) . براى كسب اطلاع بيشتر ، رك : محمد على جمال‌زاده ، گنج شايگان ( مقدمه ) . ( 2 ) . عباس اقبال آشتيانى ، تاريخ مغول . ص 569 . ( 3 ) . همان . ص 568 - 567 .