پهناى آن زياد مىشود . در هر صورت ، عبور از آنها خالى از اشكال نخواهد بود . مسافر بايد از ميان گل و آب لغزان كه در آن اسب او ممكن است درغلتد ، ترسان عبور كند . مسافر ناگزير است در ميان گل و آب كه تا زير تنگ اسبش را گرفته است ، مسافت طولانى را طى كند و با اين تفصيل ، اگر جان بسلامت برده باشد ، پس از سير خطرناكى ، به محله يا قريه‌اى وارد مىشود . » « 1 » راههاى ايران محمد على جمالزاده ، در سال 1335 قمرى ، دربارهء مشخصات راههاى ايران ، چنين مىنويسد : در شمال ايران سه راه است : 1 ) خط آهنى كه از تفليس مىآيد تا جلفا كه سرحد ما بين ايران و روسيه است ، و از اواخر سال 1334 قمرى ، اين خط تا تبريز امتداد داده شده و از مغرب تا بنادر بحر احمر و از مشرق تا باكو پيش مىرود ، و از طريق راه‌آهنهاى روسيه ، به اروپا مرتبط مىشود . 2 ) راههاى دريايى كه بوسيلهء كشتيهاى روسى از باكو منظما به انزلى و بنادر ديگر جنوبى درياى خزر مىآيند . 3 ) خط آهنى است كه از كراسنوودسك « 2 » ، واقع در ساحل شرقى بحر خزر ، شروع مىشود و به عشق‌آباد مىرسد . از آن پس ، ممكن است با كاروان از راه قوچان و مشهد ، به نقاط مختلف ايران مسافرت كرد . از طرف جنوب ، راههايى كه ايران را با خارج مربوط مىكند ، تماما بحرى است و همواره كشتيهاى انگليسى ، آلمانى و روسى با بنادر جنوبى ايران از راه درياى عمان رفت‌وآمد دارند . از طرف مغرب ، دو راه مهم هست : يكى راهى كه از بندر طربزون ( ترابوزان ) در ساحل درياى سياه ، و ارز روم به بايزيد ( سرحد ايران و عثمانى ) مىآيد و از راه خوى به تبريز و از آنجا به ديگر راههاى ايران مرتبط مىشود . ديگرى راهى است كه از بصره به بغداد و از بغداد به خانقين و از آنجا از راه قصر شيرين و كرمانشاه ، داخل ايران مىگردد . از طرف مشرق ، مهمترين راه راهى است كه از هرات به باجگيران ( سرحد ايران و افغانستان ) آمده و از آنجا از راه تربت حيدريه ، به داخل ايران مىرود . « 3 » راههاى داخلى ايران 1 ) راه ترابوزان - تبريز - تهران : فاصلهء ترابوزان تبريز تقريبا 183 فرسنگ ( 1100 كيلومتر ) و از بايزيد به تهران قريب 136 فرسنگ است . و اين فاصله را در تابستان 45 روزه و در زمستان 60 روزه مىتوان پيمود . قيمت : براى واردات اگر عدل باشد 5 / 28 تومان هر قنطار 76 منى ؛ و اگر صندوق باشد 5 تا 6 تومان بيشتر از قيمت عدل براى قنطار . براى صادرات ، از 8 تا 10 تومان هربار شتر 80 منى .

--> ( 1 ) . ه . ل . رابينو ، مازندران و استرآباد . ترجمهء غلامعلى وحيد مازندرانى ، ص 33 - 31 ( به اختصار ) . ( 2 ) . Krassnowodsk ( 3 ) . ر ك : گنج شايگان ، پيشين . ص 46 - 45 .