و قم مىگذرد . سپس كاردار توضيح داده كه هزينهء احداث راه از خرمشهر ( محمره ) به تهران در حدود پنجاه هزار تومان است و در سال نخست ، بيست درصد درآمد بهره‌بردارى خواهد شد . و در سالهاى بعد ، سود از اين هم افزون خواهد گشت . » « 1 » لرد كرزن ، پس از ستايش بسيار از راه و راه‌سازى آشكارا مىگويد : « از جهات سياسى بعضى از اين راهها مساعد به حال مصالح بريتانياست و بعضى ديگر مناسب قصد و خيال دولت روس . » « 2 » پس از گفتگوها و فشار بسيار ، سرانجام در سال 1268 خورشيدى ، امتياز احداث اين راه و بهره‌بردارى از آن براى 60 سال به ميرزا يحيى خان مشير الدوله اعطا گشت . سهم ايران 20 درصد از سود ويژه تعيين شد . اين امتياز از مشير الدوله با چند واسطه ، سرانجام به كمپانى انگليسى « لينچ و برادران » منتقل گشت و در 11 عقرب 1300 لغو شد . دوشادوش انگليسها ، روسهاى تزارى در راه كسب امتيازات تلاش مىكردند و در ذيحجهء 1310 ، امتياز ساختن راه عراده‌رو از قزوين تا ساحل خليج انزلى را بدست آوردند . مدت امتياز 99 سال بود . شركت در اين مدت ، مىتوانست از بار و مسافران باج راه بگيرد و اگر سود ويژه‌اش از 12 درصد افزون شود ، نيمى را به ايران بدهد . اين راه ساخته شد . « 3 » در رجب 1313 ، دولت ساختن راه قزوين الى تهران را مطابق شرايط امتياز نامچهء قزوين و انزلى ، به كمپانى راه انزلى و قزوين داد . كمپانى متعهد شد كه از سهام شركت 750 سهم به امين السلطان صدر اعظم و 30 سهم به سعد السلطنه بدهد . بموجب امتياز ديگرى ، امتياز ساختن راه قزوين به همدان ، به كمپانى سابق الذكر داده شد . راه قزوين ، انزلى با همان شرطها به كمپانى تفويض گشت . درآمد كمپانى از باج راهها در سال 1289 هجرى شمسى ( 1910 ميلادى ) به 46671 منات ، تقريبا معادل 26000 تومان رسيد . « 4 » « در آوريل 1902 كه ايران براى دومين بار از روسيه وام گرفت روسها امتياز ساختن راه قزوين به تبريز را براى بانك استقراضى روس به ايران تحميل كردند . » « 5 » در مادهء نهم امتيازنامهء راه شوسهء تبريز ، چنين آمده است : امتياز مخصوص به بانك داده مىشود كه معدن ذغال‌سنگ و نفت كه در ده فرسخ از دو طرف راه واقع باشد ، متعلق به

--> ( 1 ) . ر ك : عصر بيخبرى ( يا تاريخ امتيازات در ايران ) ، پيشين . ص 229 - 228 . ( 2 ) . جرج . ن . كرزن ، ايران و قضيهء ايران . ج 1 ، ص 632 . ( 3 ) . ب . نيكتين ، ايرانى كه من شناخته‌ام . ترجمهء عليمحمد فره‌وشى ، ص 112 . ( 4 ) . ر ك : گنج شايگان . پيشين . ص 101 . ( 5 ) . ر ك : عصر بيخبرى ، ( يا تاريخ امتيازات در ايران ) ، پيشين . ص 355 .