ز ايوان شاه جهان تا به دشت * همى اشتر و اسب و هودج گذشت - فردوسى تو خوش خفته در هودج كاروان * مهار شتر در كف كاردان - سعدى همانطور كه شتران در مناطق خشك و كويرى ايران ، از هر چهارپايى پر توانترند و به قول سعدى « خار مىخورند و بار مىكشند » ، در آسياى ميانه و مغولستان نيز ، در قرن هفتم هجرى ، اسبان قوى و مقاومى وجود داشتند كه به قول سفيران پاپ در دربارخانان مغول ، « مناسب راه بريدن در استپهاى زمستانى بودند . . . با سم برف را مىكاويدند و علف و ريشهء گياهان را مىخوردند . در سراسر آسياى ميانه و مغولستان ، از اين گونه اسبان سخت جان استفاده مىكردند . فاصلهء يامها يا چاپارخانه‌ها ، از هم كمابيش ، بسته بوجود آب و در حدود سى ميل بود . با رسيدن به هركدام از اين يامها ، اسب تازه نفس بديشان داده مىشد . چون به بيابانهاى خشكتر مىرسيدند ، اسبان قويترى بديشان مىدادند كه يك روز راه را بىتوقف بپيمايند . بدينگونه ، راهى برابر سه هزار ميل را در سه ماه و نيم بريدند . » « 1 » دليجان : « نوعى وسيلهء نقليهء عمومى براى حمل مسافر . از اوايل قرن 18 ميلادى ، در اروپا متداول گرديد . دليجانهاى اوليه معمولا با 4 يا 6 اسب كشيده مىشد و در مسافتهاى معينى ، اسبها را عوض مىكردند . دليجانها بين 12 تا 18 ساعت در روز در حركت بودند و روزانه تقريبا بين 40 تا 65 كيلومتر راه طى مىكردند . دليجانها بين 8 تا 14 مسافر با وسايل سفر آنها را حمل مىكردند و اغلب بسته‌هاى پستى نيز با اين دليجانها فرستاده مىشد . در اوايل قرن 19 ، دليجان متداولترين وسيلهء حمل‌ونقل مسافر بود . » « 2 » كجاوه يا كجابه : « جايى باشد كه به جهت نشستن سازند و بر شتر بندند و به عربى هودج خوانند . » « 3 » « على بن موسى الرضا به نيشابور آمد . هردو بهم در كجابه‌اى بودند بر يك اشتر - تذكرة الاولياء [ ص 238 ] . » « 4 » مسافرت در قرون وسطى چنان كه گفتيم ، در دورهء قرون وسطى ، نه تنها در ايران بلكه در كليهء كشورهاى جهان كمابيش سفرهاى طولانى ، توأم با خطرات و حوادث ناگوار بود ( مگر در موارد استثنايى ) . پس از آنكه برادران پولو از طرف قوبيلاى عازم روم شدند ، خان براى اينكه پولو و همراهانش از هر جهت تأمين داشته باشند ، لوحه‌اى زرين كه بمنزلهء جواز عبورى بود به آنان داد . « فايدهء اين لوحه اين بود كه مسافران با تمام همراهانشان مىتوانستند در قلمرو

--> ( 1 ) . دوراكه ويلتس ، سفيران پاپ به دربار خانان مغول . ترجمهء مسعود رجب‌نيا ، ص 95 . ( 2 ) . دايرة المعارف فارسى ، پيشين . مادهء « دليجان » . ( 3 ) . برهان قاطع ، پيشين . ماده « كجاوه » . ( 4 ) . محمد معين ، فرهنگ فارسى ، مادهء « كجابه » .