بنادر و دار التجاره‌هاى تجار ژنى و ونيزى . 3 ) راه بحرى هند به بندر هرمز و از طريق خشكى از هرمز به كرمان و گرگان و خوارزم كه در اين محل اخير به راه فوق متصل مىگرديد . تجار ژنى و ونيزى تا ايام استيلاى امير تيمور گوركان بر روسيه ، در بنادر شبه جزيرهء قرم ( كريمه ) داراى استيلاى اقتصادى كامل بودند و عمدهء تجارت ابريشم چين و ادويهء هند از اين راه در دست ايشان بود ؛ و در اواسط نيمهء قرن چهاردهم ميلادى كه بين جانىبيك ، خان دشت قبچاق و تجار ايتاليايى بهم خورد ، جانىبيك دو بندر تانا و كافا را از ايشان گرفت ؛ قيمت ابريشم و ادويه در اروپا مضاعف شد و اين حال تا موقعى كه بار ديگر بين خان و تجار مزبور صلح برقرار گرديد باقى بود . و اين‌بار تجار ژنى و ونيزى براى تلافى مافات ، جدوجهد خود را دو برابر كردند . اما طرق تجارتى بين المللى ايران ، بمناسبت اقامت ايلخانان در آذربايجان و مركز قرار دادن آنجا ، همه منتهى به اين قسمت مىشد ؛ مخصوصا كه آذربايجان بر سر راههاى عمدهء دشت قبچاق و خوارزم و ايران و عراق و درياى مديترانه قرار داشت ، و در عهد مغول از موقعى كه تبريز پايتخت ايلخانان شد ، اين شهر ، بزرگترين مركز تجارتى ايران بلكه از مهمترين دار التجاره‌هاى دنياى آن زمان گرديد و حكم بغداد را در عهد خلفاى عباسى بهم رسانيد . در ايام ايلخانان ، عموم راههاى كاروانى شرق اقصى و هند و درياى مديترانه و دشت قبچاق و ايران و عراق به شهر تبريز منتهى مىگرديد ، و اقسام مال التجاره‌هاى اين نواحى به آن شهر وارد و در آنجا دادوستد مىشد . تبريز از سه طريق ، با خليج فارس مربوط بود : - راه بصره و بغداد كه از معابر جبال كردستان گذشته به مراغه مىآمد و از مراغه به پايتخت مىرسيد . - راه بندر سيراف ( بندر طاهرى حاليه ) به شهر شيراز و اصفهان و كاشان و قم و رى و قزوين . - راه هرمز و كرمان و يزد و كاشان كه در محل اخير به راه دوم متصل مىشد . علاوه بر اين سه راه ، تبريز چنان كه در فوق گذشت ، بر سر جادهء اصلى ابريشم قرار داشت و از طريق اردبيل و جلفا و خوى ، با جميع بلاد گشتاسفى و موقان و اران نيز مربوط بود . تبريز با ممالك عيسوى ، از دو طريق ، ارتباط داشت : - راه ارمنستان كبير ( ارمنية الكبرى ) ، از طريق خوى و منازگرد و ارزتة الروم به طرابوزان كه در اين تاريخ از دار التجاره‌هاى مهم تجار ژنى بود . - راه ارمنستان صغير ( ارمنية الصغرى ) ، از طريق معابر جبال كردستان يا از طريق ارزنة الروم و سيواس و يا از طريق وان و دياربكر كه بالاخره در ساحل خليج اسكندرون به بندر لاژازو « 1 » از بنادر ارمنستان صغير و از بازارهاى تجارى عمده و مركز معاملهء تجار ايتاليايى و فرانسوى و اسپانيايى مىرسيد . » « 2 »

--> ( 1 ) . Lajazzo ( 2 ) . تاريخ مغول ، پيشين . ص 571 - 568 .