شده بود . « 1 » شهرهاى ايران در آغاز قرن نوزدهم شهرهاى ايران در آغاز قرن نوزدهم كمابيش يك شهر فئودالى بود و به يارى حصارها و خندقهايى كه گرداگرد آنها پديد آورده بودند ، از حمله احتمالى دشمن جلوگيرى مىكردند . « ارگ سلطنتى و ديوانخانه‌ها ، مركز حكومت بود و جبه خانه و اصطبل شاهى در نزديك ارگ قرار داشت . بازارها ، تيمچه‌ها و كاروانسراها ، مركز فعاليتهاى اقتصادى و محل مناسبى براى كسب اطلاعات سياسى بود ، در مساجد و مدارس و تكايا و قهوه‌خانه‌ها و زورخانه‌ها و حجرات تجار و منازل روحانيان متنفذ ، نيز در مواقع بحرانى گفتگوهاى سياسى بوسيله وعاظ و شخصيتهاى مختلف در مىگرفت ، در مواقعيكه دولت و ديوانيان براى تأمين هزينه‌هاى دايم التزايد خود ، مالياتى به بازاريان تحميل مىكردند ، تجار و كسبه براى جلوگيرى از تعدى دولتيان به محضر روحانيان روى مىآوردند و با وساطت بزرگان دين از زورگويى دولت و درباريان جلوگيرى مىكردند . جمعيت شهرها از دوره ناصر الدين شاه به بعد ، از بركت امنيت و آرامش نسبى و توجه به امور صحى ، اندك‌اندك رو به فزونى نهاد ، بطوريكه تهران كه در آغاز حكومت آقا محمد خان جمعيتى در حدود بيست هزار نفر داشت ، در اواخر سلطنت ناصر الدين شاه در حدود 250 هزار نفر جمعيت داشت .

--> ( 1 ) . ر ك : كليات تاريخ ، پيشين . ص 1156 .