بدانچه ايشان را نامزد كرده بود . . . بفرمود تا هردو چك بر در كعبه بياويختند » . [ ترجمهء طبرى ] . به قيصر سپارم همه يك بيك * ازين پس نوشته فرستيم و چك - فردوسى تا چك عافيت از حاكم جان بستانيد * خط بيزارى آسايش و خور باز دهند « 1 » - خاقانى نقش پول در اقتصاد معاصر بشر در طول زندگى اقتصادى خود ، سه مرحله را طى كرده است : 1 . اقتصاد مبتنى بر مبادلات پاياپاى : كه در طى آن ، انسانها بوسيلهء كار و ابزار توليد محدود ، محصولات مورد احتياج خود را بطور انفرادى توليد و آنها را در مقابل محصولات ديگر ، بطور پاياپاى ، مبادله مىكردند . 2 . اقتصاد مبتنى بر پول : كه طى آن ، يك كالاى واسطه‌اى به نام پول بوجود آمده و معاملات پاياپاى را به دو نوع معاملهء مجزا از هم ، به ترتيب : خريدوفروش بوسيلهء پول ، تبديل كرده است . 3 . بالاخره ، اقتصاد مبتنى بر اعتبار : كه طى آن ، يك فاصلهء زمانى بين معامله و پرداخت وقفه ايجاد شده است . فروشنده يا قرض‌دهنده ، كالا يا پول مورد معامله را به خريدار تحويل مىدهد و پرداخت وجه يا قرض بعد از مدتى صورت مىگيرد . در اقتصاد دوران ما ، پول وسيلهء مبادله در بازار ، قدرت خريد براى افراد ، و بالاخره ابزار سياست اقتصادى براى دولت است ؛ يعنى در معاملات و مبادلات ، ارزش كالاها و خدمات صرفا با پول مقايسه مىشود . فروشنده با مبلغى كه از اين رهگذر بدست مىآورد ، بنوبهء خود ، كالاها و خدمات مورد نياز خويش را تأمين مىكند . به اين ترتيب ، پول وسيلهء مبادله در بازار است . پول در عين‌حال كه وسيلهء مبادله است ، قدرت خريد نيز مىباشد بطورى كه دارندگان آن مىتوانند در هر زمان و مكانى ، بدلخواه خود ، مقدار معينى از كالاها و خدمات موجود در بازار را بدست آورند . ارزش اقتصادى پول در تمام كشورها يكسان نيست ؛ پول ايالات متحده ( دلار ) را با روپيهء هندوستان نمىتوان مقايسه كرد . پول كشورهاى صنعتى نيرومند ، مورد قبول و مطلوب همهء دولتها و ملتهاست و مىتوان آن را در هرجا و در هر موقع مورد استفاده قرار داد . ضمنا بايد بدانيم كه پول كشورهايى كه داراى سيستم پولى مبتنى بر طلا هستند ، از نظر اقتصاد بين المللى ، از ثبات بيشترى برخوردار است . پس از آنكه فلزات قيمتى ، يعنى طلا و نقره ، بعنوان پول وسيلهء مبادله قرار گرفتند ، نخست به صورت شمش و بعدها به صورت سكه‌هاى كوچك و متنوع در قلمرو سياسى كشورها مورد استفاده و قبول مردم واقع شدند . تا پيش از انقلاب كبير فرانسه ( 1789 ) حكام و فرمانروايان كشورها هر وقت از نظر عوايد خزانهء عمومى در مضيقه بودند ، مقدار طلاى موجود در هر سكه و در نتيجه رابطهء مبادلهء

--> ( 1 ) . ر ك : همان . مادهء « چك » .