مشكلات اقتصادى يكى از عادات زيانبخش زمامداران ايران ، چه در دورهء قبل از اسلام و چه در دوران بعد از اسلام ، گردآورى ذخاير مالياتى در خزائن كشور و راكد نگاهداشتن آنها بود . شاردن مىگويد : خزانهء شاه يك گودال بىانتهاى واقعى است ؛ زيرا همه‌چيز در آن ناپديد مىشود و مقدار اندكى از آن خارج مىشود ، مگر در مورد هدايايى كه شاه ، فى المجلس مىبخشد ؛ اما بسيار نادر است كه براى امر ديگرى چيزى از خزانه خارج شود . » « 1 » تقسيم غيرعادلانهء ثروت بين طبقات مختلف اجتماع و حرص و آز نامحدود سلاطين در گردآورى طلا و ذخاير ملى و مصرف نكردن آنها در راههاى توليدى و عمرانى و توجه زمامداران به امور تجملى و غير ضرورى ، از دورهء شاه سليمان ببعد ، مملكت را در سراشيبى سقوط اقتصادى افكند . شاردن كه مردى بازرگان و جواهرفروش بود ، مىنويسد : « در سال 1666 ( 1077 هجرى ) شاه عباس ثانى دستور داد 50 هزار اكو ، بهاى جواهراتى كه به او فروخته بودم به من نقد بپردازند . هركس وجهى از خزانه دريافت مىداشت ، قاعدتا مىبايست ده درصد آن را بعنوان ماليات ، بپردازد مگر اينكه شاه او را معاف دارد . در خزانهء شاه ، ياقوتى به اندازهء نصف تخم‌مرغ بود كه زيباترين و خوشرنگترين گوهر بود كه من ديده بودم . در بالاى آن ، نام شيخ صفى را حك كرده بودند . بعضى مرواريدها ده دوازده قيراط وزن داشت . الماسهاى پنجاه تا صد قيراطى فراوان بود ؛ اما مقدار طلا و نقره را ممكن نبود تعيين كرد . » « 2 » « مخارج مطبخ و جامه‌دار خانهء كوچك شاهى تا حدود سه ميليون [ ظاهرا : اكو ] بالغ مىگرديد و هزينهء كارگاهها و تالارهاى هنرى به چهار ميليون ، هزينهء منزل و خانه ده ميليون ، هزينهء افراد گارد سيزده ميليون ، و حرمسراى شاهى 4 ميليون . ايرانيان مىگويند كه شاه روزى هزار تومان خرج مىكند ، و روزى 1200 تومان درآمد دارد . شاردن پس از بازديد از يك خزانه ، گويد : تنها در يك اطاق كه پرده كنار رفت ، كنار ديوار تا سقف پر از كيسه‌هاى پول بود ، و من با محاسبهء احتمالى حجم آنها را حدس زدم كه جمعا سه هزار كيسه مىشد و هركدام محتوى 50 تومان بود . به من گفتند كه همه‌جا ديوارها به همين نحو مستور است . وسعت خزانه چهل گام مربع است و آقا كافور خزانه‌دار آن است . چندين خزانه و صندوق هم هست كه كليدش به دست آقا كافور نيست و لاك و مهر شده و كليد آن به گردن خود شاه است . » « 3 » واحد وزن : پيترو مىنويسد : در ايران دو نوع واحد وزن وجود دارد : يكى واحد وزن شاه و ديگر واحد وزن تبريز . وزن شاه دو برابر وزن تبريز است ، ولى وزن تبريز بيشتر رواج دارد و توزين ما يحتاج ما نيز با همين واحد انجام گرفت . « باتمن » تبريز معادل نه ليور بلكه بيشتر است . هر باتمن به چهار چارك تقسيم مىشود و هر چارك نمىدانم چند سياه [ سيه ] است . سياه نيز مركب از چندين مثقال است . به‌هرحال ، براى دوازده نفر اهل منزل و پنج يا شش اسب و

--> ( 1 ) . سياحتنامهء شاردن ، پيشين . ج 8 ، ص 307 . ( 2 ) . همان . ص 308 - 307 ( به اختصار ) . ( 3 ) . سياست و اقتصاد عصر صفوى ، پيشين . ص 207 - 206 .