مىنمود و اين اشخاص فوايد بيشمار مىبردند . « 1 » چهارصد عملهء موجود در نه دستگاه ضرابخانه ، هر روزه كار مىكرده‌اند . مقايسهء ارزها : از مجموع مقايسه‌اى كه در باب پولهاى رايج آن زمان مىشود كرد ، اين ارقام بدست مىآيد : 15 اكو مساوى يك تومان ؛ يك تومان 50 عباسى اكو مساوى 3 تا 6 ليور سى روپيه مساوى يك تومان - دوسو ، حدود نيم شاهى ، و 45 سو مساوى 10 شاهى عباسى مساوى 200 دينار و پنجاه عباسى مساوى يك تومان « 2 » حقوق كارمندان در عهد صفويه : « مواجب ساليانهء وزيران 823 تومان ، و حقوق « مين - باشى » يعنى فرمانده هزار نفر 400 تومان بود . حاكم اصفهان سيصد تومان ( يعنى 13500 ليور ) حقوق داشت . « 3 » صدور ( صدر خاصه و صدر عامه ) هركدام دو هزار تومان ( 30 هزار اكو ) دريافت - مىداشتند ولى عوايد آنها تا 60 هزار اكو بالغ مىشد . » « 4 » حقوق يساولان حكومت هزار ليور و حقوق و مزاياى ميراخورباشى بيش از پنجاه هزار اكو بود و اعتماد الدوله 540 هزار ليور در سال دريافت مىكرد . « 5 » سربازان 200 فرانك و درجه‌داران 400 فرانك حقوق مىگرفتند . اما وصول اين حقوقها آسان نبود زيرا حقوق را حواله مىدادند و گاه مىشد كه اين سربازان مجبور بودند ربع حقوق را به تحصيلدار رشوه بدهند تا حقوق ايشان وصول شود . « 6 » حقوق كلان رجال و شخصيتهاى دربارى از حاصل كار زحمتكشان و مردم خرده پا ، تأمين مىشد ؛ و مثلا امير شكارباشى مبلغ هشتصد تومان مواجب و تيول و غيره دريافت مىكرد . براى تأمين اين پول ، مقرر شده بود كه صيادان شيروان يكصد تومان ، اهالى دار المرز به صيغهء انعام 150 تومان ، و ارامنهء جولاهى پنجاه تومان و مجوسان اصفهان 20 تومان بدهند . علاوه بر اين ، مبلغى از داروغگى سلاخان ، كله‌پزان ، مرغ‌فروشان ، كبوترپرانان و بهله‌دوزان - دريافت مىداشته . رشوه و ارتشاء در تصميمات شاه و ديگر زمامداران تأثير فراوان داشت ؛ چنان كه نمايندهء تجارتى هلند با دادن يك ساعت نقره و پنجاه اكوى طلا ، به خدمت شاه سليمان راه يافت و امتيازاتى براى تجار كشور خود در بندرعباس بدست آورد . نمايندهء انگليس نيز با تقديم دويست دو كاى طلا و يك قطعه جواهر ، امتيازات مطلوب را كسب كرد . نمايندهء كمپانى فرانسه نيز از راه تقديم هدايا امتيازات قبلى را تجديد كرد « 7 » به اين ترتيب ، اقتصاد قويم صفويه با مرگ شاه عباس كبير ،

--> ( 1 ) . ر ك : زندگانى شاه عباس اول ، پيشين . ج 2 ، 260 - 259 . ( 2 ) . ر ك : محمد مفيد مستوفى بافقى ، جامع مفيدى . به كوشش ايرج افشار ، ج 1 ، ص 24 . ( 3 ) . ر ك : سياحتنامه شاردن ، پيشين . ج 8 ، ص 180 . ( 4 ) . همان . ص 417 . ( 5 ) . سفرنامهء سانسون . ترجمه تقى تفضلى ، ص 44 . ( 6 ) . ر ك : سياحتنامهء شاردن ، پيشين . ج 8 ، ص 305 . ( 7 ) . سياحتنامهء شاردن . ج 9 ، ص 125 و 132 ؛ به نقل از : سياست و اقتصاد عصر صفوى . پيشين . ص 260 .