مىشده عبارت بود از 40 خروار ابريشم سرخ و سفيد به وزن استرآباد . . . و گذشته از آن ، مازندران مىبايست در زمان جنگ 600 مرد لشكرى و ششصد بار شتر غله براى علوفهء لشكر بدهد . در سال 878 هجرى ( 1473 ميلادى ) خراج ساليانهء مازندران به اوزون حسن آق - قويونلو به ميزان 120 خروار ابريشم مقرر گرديده بوده . در عين‌حال ، در يرليغ غازانى تصريح شده است كه در بعضى نقاط ، خراج و ماليات به « وجوه العين » و در برخى نقاط ديگر به جنس تعيين شده بود ؛ و مراد از وجوه العين پول نقد بوده است . غير از آنكه گفتيم ، در اغلب نقاط ، غير از ماليات نقدى و جنسى از كشاورزان ، كار هم مىخواستند يعنى كشاورز مجبور به كار اجبارى بود كه به نفع مالك فئودال و ديوان انجام مىداد . » « 1 » « اصلاحات غازان خان تغييراتى اساسى در زندگى شهرنشينان ، پديد آورد . در عهد اسلاف غازان خان ، تجار عمده ، نفوذ و وزن عظيمى در كشور داشتند . اينان تنها تجارت نمىكردند بلكه به ميزان وسيعى ، به معاملات رباخوارى مشغول بودند ، و در عين‌حال در همه جا وصول تمام مالياتهاى دولتى و از آن جمله عوارض شهرى يا « تمغا » را به مقاطعه گرفته بودند . تجار عمده از حمايت خاص سران گروه حاكمه و تسهيلات مالياتى برخوردار بودند . كاخهاى زنان خوانين و شاهزادگان در واقع ، دكهء معاملات تجارى و رباخوارى گشته بود ؛ ولى وضع بازرگانان خرد و متوسط ، بسب وجود ، ماليات تمغا ، سخت و دشوار بود . در شهر ، رباخوارى ، صنعتكاران و بينوايان شهرى را از پا درآورده بود . ماليات عقب‌مانده و پرداخت نشده كه ربح كلانى بر آن تعلق مىگرفت ، كمر بدهكار را مىشكست و او و اعقاب وى را اسير و مقروض مىنمود . رباخوارى چنان خطرناك شد كه غازان خان ، علىرغم پايدارى قشرهاى متنفذ و محافل دربارى ، يرليغ ويژه‌اى صادر كرد و وامهايى را كه جنبهء رباخوارى داشت ممنوع نمود . بعدها دولت مجبور به گذشت شد و ميزانى براى بهرهء پول معين كرد ، و از رباخواران خواست كه از آن تجاوز نكنند . غازان خان از لحاظ تسهيل كار صنعتكاران و بازرگانان خرد و كاهش دشوارى وضع ايشان ، وصول تمغا را در بسيارى از شهرها لغو كرد ، و در ساير بلاد نيز ميزان تمغا را تا نصف تقليل داد . غازان خان اصلاحى در پول نيز به عمل آورد و بجاى مسكوكات گوناگونى كه در ايالات مختلف ضرب مىشد ، در سراسر كشور ، يك پول واحد نقره ، رايج ساخت . واحد پول درهم بود كه 15 / 2 گرم نقره داشت و شش درهم يك دينار نقره بود ، و ده هزار دينار واحد محاسبه يا تومان محسوب مىشد . اين اساس پولى واحد بقدرى در محاسبه سهل و راحت بود ، كه به زودى در كشور جغتاييان نيز متداول گشت . براى سراسر كشور يك اساس واحد اوزان و مقادير نيز برقرار شد . غازان خان وضع صنعتكاران برده را كه در كارخانه‌ها كار مىكردند نيز تغيير داد . سوءاستفاده‌هاى مأمورانى كه كارخانه‌ها را اداره مىكردند و جيرهء صنعتكاران را حيف‌وميل

--> ( 1 ) . همان . ص 663 - 661 .