مقياسات و نقود در دوران بعد از اسلام در دورهء ساسانيان و سالها پس از استقرار حكومت اسلامى ، اوزان ، كيلها ، مقياسها ، نقود ( درهم و دينار ) و ديگر وسايل سنجش در هر محل صورت خاصى داشت ؛ فى المثل ، درهم و دينار در هر جا عيار بخصوصى داشت . پس از آنكه حكومت امويان برافتاد و عباسيان زمام امور را در دست گرفتند ، مقياسات متداول در عراق ( سواد ) بيشتر همان واحدهاى رايج در عصر ساسانى بود كه در دفاتر و دواوين دولتى رسميت يافت ، و به جهت مساحى اراضى زراعى و اخذ مالياتها و پرداخت ارزاق به لشكريان و ساير مستمريها مأخذ محاسبه قرار گرفت . نام بسيارى از اين مقياسات ، با اندك تصحيفى ، و در پاره‌يى جاها بدون تصحيف ، بهمانگونه كه در زبان فارسى معمول بوده است ، رايج ماند و مصطلح گرديد . دامنهء بازرگانى در حكومت اسلامى ، بخصوص در ايام عباسيان ، چندان وسعت داشته است كه بتصريح ناصرخسرو علوى قباديانى كه در نيمهء اول قرن پنجم هجرى ، به سياحت پرداخته است ، در شهر بصره « برات صرافى » كه در حكم يك نوع اسكناس بود رواج داشته است . وى مىنويسد : « در آن‌وقت ، امير بصره ابا كاليجار ديلمى بود . . . و حال بازار آنجا چنان بود كه آنكس را كه چيزى بودى به صراف دادى و از صراف خط بستدى و هرچه بايستى بخريدى و بهاى آن به صراف حواله كردى . و چندانكه در آن شهر بودى ، بيرون از خط صراف چيزى ندادى . . . » خطى كه صراف بصره مىداد بمنزلهء اسكناس يا چك تضمين شدهء امروزى بود . « 1 » نه تنها در نقود وحدت و همآهنگى وجود نداشت بلكه در مقياس طول ، يعنى مقدار ذراع ، نيز اساس ثابتى نبود . در كتاب معالم القربه راجع به ذراع چنين مىخوانيم : « ذراع مقدار شرعى ، كه امام غزالى آن را توصيف كرده ، برابر 24 اصبع است و هر اصبع باندازهء شش جو كه شكم هركدام را به پشت ديگرى تكيه داده باشند . » ذراع شرعى مطابق برآوردى كه آقاى امام شوشترى كرده‌اند ، تقريبا برابر پنجاه سانتيمتر است . براى اندازه گرفتن سطح زمين جريب ( يا گريب ) معمول بود كه در عصر ساسانيان نيز به كار مىرفت . مقدار جريب عصر ساسانيان را كريستين سن و پيرنيا 2400 متر مربع قلمداد كرده‌اند . در آغاز نهضت اسلامى ، نام بسيارى از مقياسات وزن ، نخست نام پيمانه‌اى بوده كه فى المثل گندم ، جو يا خرما را با آنها اندازه مىگرفتند و در دادوستدها به كار مىبردند . سپس برخى از آنها متدرجا به صورت واحد وزن درآمده و به جهت تعيين ثقل اشياء متداول شده است . « 2 » درهم و دينار : دينار و درهم در هنگام تسلط اسكندر بر ايران ، در پايان سدهء چهارم پيش از ميلاد ، بوسيلهء يونانيان در ايران رواج يافت . امروز نيز واحد پول ايران يعنى ريال به صد دينار تقسيم شده است . همچنين دينار و درهم بمعنى وزنه نيز استعمال شده است ، در نوشته‌هاى پهلوى از جمله در كارنامك اردشير بابكان ، از دينار و درهم سخن رفته است . پس از تسلط اعراب و فتح تيسفون به هريك از اعراب ، 12 هزار درهم رسيد . جالب توجه است كه سكه‌هاى دينار و درهم

--> ( 1 ) . ر ك : محمد على امام شوشترى ، مقياسات و نقود در حكومت اسلامى . ص 23 - 19 . ( 2 ) . ر ك : همان . همان صفحات .