به پرستشگاه مىدادند . دين در واقع كمتر سبب شادمانى در شرق نزديك باستان بود . » « 1 » به عقيدهء دياكونوف ، پس از استقرار حكومت هخامنشى ، نه تنها سازمان دولتى بلكه ساختمان اجتماعى پارس نيز تحت نفوذ و تأثير شديد نظامات مادها قرار داشت . قرابت نظامات دوران ماد و نظاماتى كه بعدها در پارس برقرار شد ، از مشابهت اسناد اقتصاديى كه مربوط به قرن ششم قبل از ميلاد بوده ، آشكار مىشود . با اينكه اسناد خزانهء استخر ، به زبان عيلامى است و درك كامل مندرجات آن هنوز ميسر نشده است ، هم‌اكنون مىتوان يك سلسله استنتاجات مهم از اسناد مزبور به عمل آورد . و . ا . تيورين « 2 » كه به تجزيه و تحليل جزئيات منتشر شده توسط كامرون پرداخته ، به نتايج زير رسيده است : اسناد مزبور مربوط به پرداخت وجه يا مواجب دسته‌هاى گوناگون كاركنان مىباشد كه به نام مشترك « كورتش Kurrtash » خوانده شده‌اند . حرفه و تخصص بعضى از آنها مشخص گرديده است ( مثل سنگتراشان ، درودگران ، مسگران و غيره ) . اينان به كارهاى ساختمانى پايتخت هخامنشيان مشغول بودند و به دسته‌هاى بزرگ ، از صد تا هزار نفر تقسيم مىشدند و گاه از يك كارگاه به كارگاه ديگر منتقل مىشدند . در ميان ايشان ، شبانان و پيشه‌وران گوناگون وجود داشتند . فعاليتهاى مختلف بوسيلهء مردان ، زنان و كودكان ( دختر يا پسر ) انجام مىگرفت . در پرداخت مواجب ، پول نقره به كار مىرفت ؛ ولى بيشتر ، جنس ( شراب و گوسفند ) تحويل ايشان مىشد . ولى اين مواجب جنسى صورت جيرهء غذايى نداشت بلكه شكلى از پرداخت پولى و نقدى بود . ظاهرا گيرنده مىبايستى اجناس دريافتى را بعد بفروشد . ميزان مواجب ماهانه از 4 تا 60 دانگ يا از نيم تا 8 سيكل ( شكل به عقيدهء امستد ) نقرهء بابلى ( يا بيشتر ) بوده است . تيورين پس از مطالعات كافى به اين نتيجه رسيده است كه كارگران ( كورتشها ) برده نبودند بلكه افراد آزادى از پارسيان بودند كه در دستگاه اقتصادى سلطنتى از ايشان بهره‌بردارى مىشده است . چون در برابر هر مرد كارگر ( كورتش ) دو زن وجود داشت ، تيورين چنين نتيجه مى - گيرد كه نيمى از مردان پارس رفته بودند و سبب غيبت ايشان جز خدمت نظام چيز ديگرى نمىتوانست باشد . ولى با اين حال ، شاه از ايشان در سراسر سال ، بعنوان مزدور يا برده بهره مىكشيده است . دياكونوف با استنتاج تيورين به اين‌كه تعداد زنان دو برابر مردان بوده است موافق نيست . در شرايط و اوضاع جامعهء برده‌دارى ، چنين استثمار بسيط و عميقى ، فقط از طريق اعمال جبر و زور و اجبار ممكن الحصول بود و گمان نمىرود چنين بهره‌كشى در مورد خانواده‌هاى كسانى كه نيروى مسلح پارس از تشكيل مىدادند ، ممكن بوده است . « 3 » غير از پيشه‌ورانى كه در شرايط بردگى زندگى مىكردند ، پيشه‌وران آزاد نيز در پارس بودند ؛ با اين حال ، بيشتر فعاليتهاى مهم اقتصادى در دست دولت و معابد بود ، و دولت در

--> ( 1 ) . تاريخ شاهنشاهى هخامنشى ، پيشين . ص هفده و هجده [ مقدمه ] ( به اختصار ) . ( 2 ) . V . O . Tyurin ( 3 ) . ر ك : تاريخ ماد ، پيشين ، ص 450 - 398 .