آشنا و مأنوس مىشد ، چينيان در مرحلهء تمدن و شهرنشينى گامهاى بلندى برداشته بودند . در بعضى نقاط ، اقتصاد تحت‌نظر دولت اداره و رهبرى مىشد ، چنان كه « يكى از حكام به نام وانگ آن - شيه « 1 » برنامه‌اى براى كمك به خلق به امپراتور عرضه داشت . در سال 1069 ، امپراتور وى را به پايتخت فرا خواند و به مقام صدارت عظمى برگماشت . وانگ آن شيه دست به يك سلسله اصلاحات اساسى زد ؛ دستور داد كه در تمام دهات ، انبارهاى دولتى بسازند و آنها را از برنجهاى احتكارى بازرگانان انباشت ؛ و از همين انبارها بود كه ميان گرسنگان برنج تقسيم مىشد . او همچنين دستور داد تا براى كشت و كار ، به دهقانان غله به وام بدهند . دهقانان موظف بودند پس از برداشت محصول ، قرض خود را به انبار دولتى برگردانند ، و به اين ترتيب ، غله دوباره به انبار دولتى برمىگشت . او با بهرهء كم ، به دهقانان وام مىداد و از اين طريق ، سلطهء رباخواران حريص را درهم مىشكست . او براى تمام كالاها قيمتهاى ثابتى معين كرد ، از بار مالياتها كاست . نظام وظيفهء عمومى برقرار كرد ، دستگاه دولتى را تجديد سازمان داد ، مأموران فاسد و مختلس را بيرون راند ، در دهات ، مدارس و در شهرها دانشگاهها برپا ساخت . . . ولى محتكرين ، رباخواران و مأموران زخم‌خورده ، در اثر توطئه‌اى ، او را از كار بر كنار كردند . در دوران امپراتوران تانگ و سونگ ، مردم چين از لحاظ سطح فرهنگ ، به شكل قابل - ملاحظه‌اى از مردم اروپا سبقت گرفتند ، و ادبيات چين باندازهء صدها سال از اروپا پيشى گرفت . در چين ، كاغذ پيش از كشورهاى ديگر جهان كشف شده و صنعت چاپ از مدتها قبل به وجود آمده بود . چينيها متنهاى موردنظر را بر روى تخته مىكندند و سپس بوسيلهء اين تخته‌ها كتابهايى با كاغذ نازك چاپ مىكردند . در قرن هشتم ، به فرمان امپراتور تانگ ، قديمىترين روزنامه جهان بنام « پيام پايتخت » انتشار يافت . در اين روزنامه ، فرمانهاى امپراتور و اخبار سياسى مهم چاپ مىشد . اين روزنامه تا ازمنهء اخير ، با همين عنوان ، انتشار يافت و بيش از هزار سال به حيات خود ادامه داد . چينيها از قديم ، باروت و قطبنما را اختراع كرده بودند ؛ با ستاره‌شناسى آشنا بودند ؛ كسوف خورشيد را مىتوانستند پيش‌بينى كنند و استخراج تقويم نمايند . ادبيات و هنر و نقاشى و معمارى نيز بر حيات معنوى چينيان سايه افكنده بود . برجها ، پلها ، معابد و كاخهاى زيبايى از سنگ ، مرمر و آهن مىساختند و آنها را با چينى و طلا و كنده‌كاريهاى هنرمندانه تزيين مىكردند . فرهنگ چين بر تمام ملل مجاور كره ، ژاپن و آنام اثرى عظيم بر جاى گذاشت . » « 2 » اكنون بار ديگر به مطالعهء شهرهاى ايران ، مىپردازيم .

--> ( 1 ) . Vang - An - Shih ( 2 ) . تاريخ قرون وسطى ، پيشين . ص 78 - 76 ( به اختصار ) .