آب‌انبارهاى كاشان : تا قبل از احداث خيابانهاى جديد و لوله‌كشى ، در شهر كاشان بالغ بر هفتاد آب‌انبار بزرگ و متوسط وجود داشته كه سالى يك دفعه در زمستان ، بهنگام يخبندان زمستان ، از آبهاى مناطق كوهستانى ذخيره و پر مىشد و در گرماى سوزان تابستان ، آب آنها بسيار خنك و گوارا بود . دربارهء چگونگى ساختن آنها مؤلف كتاب مرآت قاسان ( تاريخ كاشان ) چنين مىنويسد : « بايد دانست كه به دو وضع ، بركه‌ها و آب‌انبارهاى اين شهر را بنا كنند : بعضى را مدور ، مثلا بيست ذرع قطر و شصت ذرع محيط آن دايره و بيست ذرع كمتر يا زيادتر عمق آن ، با آجر و آهك ، استادان ماهر چنان سازند كه اگر 50 سال آب در آن ماند يك مثقال كسر نكند ؛ و سرش را از كف زمين حبابى بپوشند و در زير آن شيرى بمانند شير سماور مضبوط و محكم از براى ريزش آب نصب نمايند . . . هر بركه پنجاه و شصت پله از سنگ خارا زيادتر يا كمتر دارد . و بعضى ديگر مربع مستطيل تقريبا سى ذرع در پانزده ذرع زمين را بيست ذرع يا كمتر عمق دهند و پايه‌ها از طرف طول در وسطش برپا كنند و با آجر و آهك تمام كرده سقف زنند . » « 1 » بناهاى عام المنفعه : « بيشتر ابنيهء عاليهء اين مملكت ( كرمان ) از قسم بازار و ميدان و كاروانسرا و حمام و مسجد و مدرسه كه اين زمان در گواشير معمور است ، از چهارخان ذيشأن مىباشد : اول ، گنجعلى خان زيك كه در زمان سلطنت شاه عباس ماضى ، متجاوز از سى سال ، حكمران كرمان و مكران بود ؛ دوم ظهير الدوله ابراهيم خان قاجار قوانلو كه از 1217 تا سنهء 1240 ، به حكم خاقان غفران نشان ، فتحعلى شاه ، والى كرمان و بلوچستان بود ؛ سيم ، مرحوم محمد اسمعيل خان و وحيد الملك نورى ، چهارم مرتضى قلى خان . » « 2 » آب‌انبارهاى ايران تا قبل از « لوله‌كشى » آب و رسوخ مظاهر تمدن جديد به ايران ، ارزش اقتصادى و حياتى خود را حفظ كرده بودند . دكتر فوريه فرانسوى ، پزشك ناصر الدين شاه كه سه سال در ايران زندگى كرده است ، شرحى در وصف آب‌انبارهاى قزوين مىنويسد ؛ از جمله مىگويد : « آب‌انبارهاى قزوين ، هرقدر زمين پرنشيب‌تر باشد ، عميقترند و آنها را از سردرهاى هلالى شكل كه با كاشيهاى زيباى مينافام مزين مىكنند ، به خوبى مىتوان شناخت . پس از آنكه از پلكان درازى پايين برويد ، به ديوارى مىرسيد كه چند شير به آنها نصب است و در تمام فصول ، از آنها آب خنكى بيرون مىآيد . » « 3 » مشكل آب : مسألهء آلودگى آب ، و مشكل رساندن آن به سكنهء محلات مختلف به نحوى عادلانه ، از قديميترين ايام تا آغاز لوله‌كشى ، دوام داشت . ناظم الاسلام مىنويسد : عين الدوله « امتياز آب را داده است به يك نفر سيد ؛ و او هم جمعى از اراذل و اوباش را در ادارهء مياه گذاشته . در هر فصل و هر روزى ، به يك بهانه از مردم و از خانه‌ها و حمامها و كاروانسراها ، مالياتى مطالبه مىكند ؛ در زمستان ، به اسم مخارج خرابى نهر ، در تابستان به اسم ميرابى ، در پاييز به اسم پول آب ، در بهار به نام تنقيهء قنات . بعد از آنكه پول را گرفت ، آب را در خارج شهر به

--> ( 1 ) . آثار تاريخى شهرستانهاى كاشان و نطنز ، پيشين . [ حاشيه ] ص 301 . ( 2 ) . احمد على خان وزيرى ، جغرافياى كرمان . به كوشش باستانى پاريزى ، ص 35 - 34 ( به اختصار ) . ( 3 ) . سه سال در دربار ايران ، پيشين . ص 87 .