مقدسى دربارهء فيروزآباد ، مىنويسد : از هر دروازهء شهر كه بيرون رويم ، تا يك فرسخ در باغ و عمارت راه مىرويم « 1 » . اصطخرى مىگويد : « سيراف از حيث بزرگى و جلال با شيراز همسرى مىكند . ساختمانهاى آنجا از چوب ساج است كه از زنگبار مىآورند و عمارتهاى چند طبقه دارد كه مشرف بر دريا ساخته شده . همچنين گويد : مردم سيراف در مخارج عمارت اسراف مىكنند ؛ چنان كه يكى از بازرگانان براى خانهء خويش بيش از سى هزار دينار ( 15 هزار پوند ) خرج مىكند . سپس گويد : اهالى آنجا از تمام اهالى فارس توانگرترند و كسانى هستند كه ثروت آنان از شصت هزار هزار درم ( دو ميليون پوند ) بيشتر است و همه آن را از راه تجارت دريا بدست آورده‌اند . « 2 » ياقوت دربارهء خارك ، مىنويسد كه خاك آن حاصلخيز و ميوهء آن فراوان است ، و نخلهاى نيكو دارد و درياى مجاور آن بهترين صيدگاه مرواريد است . لسترنج در جغرافياى تاريخى خود ، ضمن بحث از خصوصيات ولايت اصطخر ( استخر ) و تغييراتى كه در طول زمان در آن پديد آمده است ، از رود « كر » و سدهايى كه روى آن ساخته‌اند سخن مىگويد و سپس مىنويسد : عضد الدولهء ديلمى سد عظيمى كه شالوده‌اش از سرب بود ، ساخت و مخزن بزرگى از آب پديد آورد و در امتداد آن سد ، ده چرخاب عظيم ساخت و بوسيلهء آن چرخابها ( دولابها ) آب بالا مىآمد و با اين اقدام ، سيصد دهكده سيراب مىشد . در هر چرخابى ، يك آسياب براى آرد كردن گندم نيز ساخته شده بود . طولى نكشيد كه نزديك آن بند ، شهر بزرگى بوجود آمد . رود كر سرانجام به درياچهء بختگان مىريزد . اطراف اين درياچه در قرون وسطى دهكده‌ها و شهرهاى آبادى وجود داشت ولى امروز ، اطراف اين درياچه را بيابانهايى احاطه كرده است . « 3 » ابن حوقل دربارهء يزد ، مىگويد : مكانى خوش ساخت و مستحكم است و دو دروازهء آهنين دارد . در يزد ، نهرى است كه از كوه سرچشمه مىگيرد . روستاهاى آن حاصلخيز است و ميوه‌هاى فراوان آن به اصفهان صادر مىشود . در حوالى شهر ، معدن سرب وجود دارد . ابن حوقل از از حرير و سندس يزد تمجيد مىكند . حمد اللّه مستوفى مىگويد : اكثر عمارات آن از خشت خام بود . بارندگى در آن كم ، حاصلش پنبه و غله و ميوه و ابريشم بود ، ولى احتياجات اهالى را تأمين نمىكرد و آب شهر بكمك قنات تأمين مىشد . « 4 » دربارهء شهر فسا ، مىنويسد كه اين شهر دومين شهر بزرگ ولايت دارابگرد و از حيث بزرگى با شيراز برابر بود . ساختمانهاى نيكو داشت . چوب ساختمانهاى آن از سرو بود و هوايش سالم و بازارهايش معمور بود . قلعه و خندق و حومه‌اى وسيع داشت . رطب و انگور و بادام و اترج و ميوه‌هاى ديگر آن فراوان بود . تجارت و صنايع استان فارس لسترنج در جغرافياى تاريخى خود ، مىنويسد : « در موضوع تجارت و صنايع استان فارس ، اصطخرى و مقدسى بتفصيل گفتگو كرده‌اند . در زمان آنها چنان كه قبلا گفتيم ، بزرگترين بندر ايران در خليج

--> ( 1 ) . ر ك : همان . ص 276 . ( 2 ) . همان . ص 278 . ( 3 ) . ر ك : همان . ص 299 - 298 . ( 4 ) . ر ك : همان . ص 306 .