500 قرآن‌خوان حقوق‌بگير داشت ، هشت هزار دينار در سال بود . عده‌اى مىخوابيدند . و بعضى ، شب‌وروز ، در زير اشعهء آفتاب يا در پناه نور چراغ در صحن مسجد پرسه مىزدند . مقدسى در حدود سال 985 ميلادى ( 375 هجرى ) در مسجد جامع قاهرهء قديم ، بيش از صد مجمع مختلف مشاهده كرده و همچنين ابن حوقل در حدود سال 977 ميلادى ( 367 هجرى ) ، از مشاهدهء اغذيه‌فروشان و دكاندارانى كه بساط خود را در صحن مسجد گسترده بودند ، با شگفتى ياد مىكند [ مقدسى . ص 430 - 295 ؛ ابن حوقل . ص 341 ] . در شهرهاى كوچك ، مساجد كوچك و ساده‌اى بدون تزيين وجود داشت ، ولى در شهرهاى مهم ، برحسب اهميت محل ، يك يا چندين مسجد جامع بود . نماز جمعه فقط در مسجد جامع ، كه در سمت راست آن منبرى قرار داشت ، برگزار مىشد . مسجد جامع را مسجد جمعه نيز مىناميدند . در مساجد كم‌اهميت ، كف زمين را از حصير معمولى مىپوشانيدند ، ولى براى مساجد مجلل ، حصيرهاى زيبا و گرانقيمتى از مغرب يا آبادان مىآوردند ، و در ايران كه سرزمين قالى است ، سالن و شبستان مساجد را با گليمهاى قلابدوزى شده كه روى آن متنهاى مذهبى و آيات نوشته شده بود ، مىآراستند و در مناطقى كه تغيير آب و هوا زياد است ؛ نظير آسياى مركزى و ايران كه ميزان الهوا در زمستان به 40 درجه زير صفر و در تابستان تا 50 درجه بالاى صفر مىرسد ؛ براى تعديل هوا در بعضى از جاها ، مجمر و آتشدانهاى بزرگى در سالنها قرار مىدادند . مذهب در زندگى مسلمانان نقش مهمى داشت ، و قسمت مهمى از وقت روزانهء مردم را مىگرفت . همه روزه 5 بار ( صبح ، ظهر ، عصر ، مغرب و عشا ) براى اداى نماز به مسجد مىرفتند . در ساعات نماز ، مؤذن از بالاى مناره ، مؤمنين را براى اداى فرايض مذهبى فرامىخواند ، و معمولا مؤذنين روز را از بين كوران برمىگزيدند مبادا هنگام روز ، چشمشان به چهرهء زنان كه بىحجاب در حياطهاى مجاور گردش مىكنند بيافتد . هنگام نماز شب ، مؤذن چراغى بر بالاى مناره مىآويخت تا كسانى كه بانگ مؤذن را نمىشنوند بوسيلهء روشنايى چراغ از وقت نماز آگاهى يابند . براى تعيين ساعات نماز با كمك مؤذنها ، و با اطلاعاتى كه در ستاره‌شناسى داشتند ، و با مشاهدهء آسمان و بكمك اصطرلاب ، ساعات روزوشب را تعيين مىكردند . ولى در مساجد مهم ، بكمك ساعتهاى آبى ، نه تنها ساعات بلكه نيم‌ساعت و ربع ساعت را نيز با صداى زنگ اعلام مىداشتند و در هنگام شب ، ساعات را بوسيلهء چراغهاى رنگارنگ مشخص مىنمودند . علاوه بر اين ، آثارى در دست است كه دقيقا نشان مىدهد كه اقداماتى براى ساختمان ساعتهاى عالى و دقيق به عمل آمده است . در سالن نماز يا شبستان ، محلى به نام محراب بود كه ظاهرا بعد از اسلام چون بدعتى به تقليد از معبد بوداييها و آتشكده‌ها بوجود آمده است . محراب با طاق مقرنس و كاشىكارى شدهء آن ، جهت مكه را نشان مىدهد ، و كليهء مؤمنين همه روزه ، بايد 5 بار در مقابل آن بايستند و فرايض مذهبى را انجام دهند . در نماز جماعت ، امام جلو محراب قرار مىگيرد و مؤمنين در عقب سر ، به او اقتدا مىكنند . در مجاورت مسجد ، از ديرباز ، ساختمان جداگانه‌اى به نام مستراح عمومى مىساختند كه صدها آفتابه در مقابل آن قرار داشت ، و مؤمنين براى تطهير و نظافت به آنجا مىرفتند . در محل ديگرى ، كفشدارها مستقر بودند و مردم قبل از دخول در محوطهء مسجد ، كفش خود را درمى -