آن هريك به قدر نصف شيراز است . خيابانهاى بزرگ آن‌كه به دروازه‌ها منتهى مىگردد از پنجاه خيابان كمتر نيست . مسجد جامع آن داراى چهار صحن است و چنان كه گفتيم ، از آثار عمروليث صفارى است . سقف آن بر ستونهايى از آجر متكى است و پيرامون مسجد سه رواق است و عمارت بزرگ مسجد ، ديوارش با كاشيهاى زر اندود آراسته است و خود مسجد يازده در دارد و داراى ستونهاى مرمر و سقفها و ديوارها همه پاكيزه و آراسته است . رودخانهء نيشابور هفتاد آسياب را در سر راه خود مىگرداند . در سال 618 لشكريان مغول ، به فرماندهى چنگيز خان ، آن شهر را تسخير و به باد غارت دادند . نيشابور پس از فتنهء مغول ، دوباره آباد گرديد و ابن بطوطه كه در قرن هشتم آنجا را ديده ، گويد : شهرى معمور است و مسجدى زيبا دارد كه چهار مدرسه اطراف آن است ، و آن شهر از فرط حاصلخيزى و كثرت ميوه‌ها دمشق كوچك خوانده مىشود . » « 1 » به گفتهء ابن بطوطه ، در اين شهر ، پارچه‌هاى ابريشمين و نخى بافته مىشود و سوداگران از هر طرف به آنجا آمدوشد مىكنند . غير از نيشابور ، طوس ، مشهد ، سبزوار ، بسطام ، جوين ، جاجرم ، اسفراين ، نسا ، سرخس و غيره داراى مساجد ، بازارها ، حمامها و باغات و محصولات و مصنوعات مختلف بوده كه ذكر خصوصيات هريك از آن شهرها موجب طول كلام خواهد شد و « به گفتهء ابن حوقل ، مشهورترين صادرات خراسان جامه‌هاى نخى و ابريشمى بود كه در نيشابور و مرو تهيه مىشد . در خراسان شتر و گوسفند فراوان و ارزان بود . بهترين برده‌ها نيز از نواحى ترك‌نشين بدست مىآمدند بطوريكه بهاى هريك غلام يا كنيز ترك به پنجهزار دينار ( تقريبا 2500 پوند ) بالغ مىشد و نيز انواع خواربار در خراسان فراوان بود . مقدسى اقلام ديگرى هم از صادرات خراسان ذكر كرده گويد : نيشابور مركز محصولات صنعتى است . پارچه‌هاى سفيد براى لباس و عمامه‌هاى شاهجانى و تاخته و راخته و همچنين مقنعه‌هاى نازك پشمى و ابريشمى و پارچه‌هاى زربفت و خالص و زربفت مخلوط با نخ و پارچه‌هاى ساخته شده از موى بز ، از صنايع معروف نيشابور است . از اين شهر اسباب و افزار آهنين از قبيل سوزن و كارد نيز صادر مىشود ، و باغهاى نيشابور از حيث انجير و دنبلان ( نوعى قارچ ) و ريوند چينى معروف است و در كوههاى روستاى ريوند معدن فيروزه يافت مىشود . در نسا و ابيورد ابريشم خام و پارچه‌هاى ابريشمى و همچنين پارچه‌هايى كه آنها را در دهات مىبافتند بسيار بود و نيز از اين دو شهر پوست روباه ساخته شده نيز صادر مىگرديد . » « 2 » از طوس ظرفهاى مخصوص پختن غذا و نيز حصير و غلات صادر مىگرديد . كمربندهاى خوب و عباهاى بسيار مرغوب نيز در آنجا مىساختند . ابن حوقل ضمن گفتگو از خراسان و بلاد معروف آن ، به ارزش اقتصادى و اجتماعى شهر نيشابور اشاره مىكند و مىنويسد كه نيشابور پس از حملهء اعراب ، بار ديگر آباد شد و در آنجا « خانه‌ها و كاخها و بازارها و گرمابه‌ها و قهوه‌خانه‌ها و مساجد ساخته و اكنون زيباتر از سابق شده است . » در جاى ديگر مىنويسد : گرانبهاترين جامه‌هاى پنبه‌اى و ابريشمى از نيشابور و مرو بدست مىآيد و بهترين و لذيذترين گوشت گوسفند از بلاد غز است . توانگرترين مردم خراسان

--> ( 1 ) . گىلسترنج ، جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى . ترجمهء محمود عرفان ، ص 412 - 409 ( به اختصار ) . ( 2 ) . همان . ص 457 - 455 ( به اختصار ) .