كهندژ سمرقند مىشدند بناهاى شهر بواسطهء پوشيده شدن از باغستانها پديدار نبود . در آن زمان ، مىگفتند كه از سمرقند شهرى باصفاتر و تازه‌تر و نيكوتر در گيتى نبود . » « 1 » وضع اقتصادى و اجتماعى مهمترين شهرهاى ايران در قرون وسطى مختصات شهر نيشابور : « بناى اين شهر ظاهرا در زمان ساسانيان به دست شاپور اول يا شاپور دوم شده است . شهر مزبور در سال 31 هجرى ( 651 ميلادى ) بدست اعراب افتاد و در سال 32 هجرى حكومت اين ناحيه ( منظور ناحيهء خراسان است كه مرو و هرات و بلخ جزو آن بوده ) بدست غيث بن الحسام اداره مىشد . ابو مسلم خراسانى در 131 هجرى حاكم آن شهر گرديد . عبد اللّه بن طاهر نيشابور را پايتخت خود قرار داد و باغ معروفى به نام شادياخ در آنجا ساخت ؛ و در زمان او بود كه شهر نيشابور فوق العاده اهميت پيدا كرد و ساختمان جديد و دهات زياد در اطراف آن شهر بناگرديد . بعد از عمروليث ، خراسان به دست سامانيان افتاد و در اين موقع نيشابور كماكان پايتخت بود . از شهرستان نيشابور زمان سامانيان شرح مفصلى توسط ابن حوقل و اصطخرى نقل شده است : كه شهر مزبور داراى سه ميل طول و سه ميل عرض بوده ( هرسه ميل يك فرسنگ ) و به چهل پاسگاه تقسيم مىشده است . كوچه‌هاى آن صاف بوده و تقريبا عدهء آنها به پنجاه مىرسيده و اين كوچه‌ها يكديگر را طورى قطع مىكردند كه چهار راههاى متعدد تشكيل مىدادند ( بر عكس عقيدهء اغلب مستشرقين كه كوچه‌هاى قديمى بعضى از شهرها هميشه كوتاه و داراى اعوجاج بوده ) اين كوچه‌ها بسيار مستقيم و مطابق اسلوب معمارى ، ساخته شده بود . خود شهر نيشابور به سه قسمت تقسيم مىشده است : 1 ) شهر خاص 2 ) نواحى خارج شهر 3 ) پاسدارخانه‌ها . شهر خاص : داراى برج و حصار و چهار دروازه بوده و در خارج شهر ، پاسگاهها واقع شده بوده كه آنها نيز داراى دروازه‌ها بودند و خرابهء آنها به اغلب احتمال ، همان تپهء الب ارسلان است . قسمت خاص شهر : عبارت بود از تمام نواحى خارج كه داراى ديوارها بوده است و اينجاست كه مسجد جمعه نيشابور ديده مىشود ، و عمرو بن ليث صفارى ستونهاى چوبى آن را تبديل به ستونهاى آجرى نموده و سه رواق در اطراف حياط مسجد ساخته و آن را يكى از بهترين ساختمانهاى مهم كه داراى كاشيكارى مذهب مىباشد ، نموده است . اين مسجد داراى يازده در با ستونهايى از مرمر سياه و سفيد بوده و تمام آنها به انضمام طاق مسجد ، نقاشى و مجسمه‌كارى شده بوده است و نزديك آن ، محوطهء بازار و خانهء حاكم شهر قرار داشته كه بتوسط عبد اللّه بن طاهر بنا شده و به دست عمرو بن ليث صفار مرمت گرديده است . نزديك بازار بزرگ شهر ، بازار كوچك ديگرى بود ، كه محبسها در آن قرار داشته است و اهميت اين بازارها از نظر تجارت بسيار زياد بوده ؛ و اين‌كه شهر مزبور و نواحى خارج آن را ديوارها احاطه كرده دليل بر اين بوده است كه مردم احتياج به امنيت و حفاظت داشته‌اند . پس از سامانيان ، حكومت خراسان به دست غزنويان افتاد و بعد از يك قرن ، نيشابور در حيطهء اقتدار سلجوقيان ترك درآمد . در زمان سلجوقيان ، نيشابور اهميت فوق العاده‌اى به خود

--> ( 1 ) . همان . ص 47 ( به اختصار ) .