مقدسى خود مىگويد كه جغرافياى او از سه منبع اساسى اخذ مطلب كرده است : اولا از يادداشتهاى خود او كه محصول تحقيقات و مشاهدات وى در طى مسافرتهاى گوناگون است ؛ ثانيا از گفته‌هاى مردم معتمد ؛ ثالثا ، از كتابهاى جغرافيا و غيره . وى دراين‌باره مىگويد : « هيچ كتابخانهء سلطنتى باقى نماند كه من سرى به آن نزده باشم . . . » مقدسى به آثار جغرافيون پيش از خود ، با نظر انتقادى شديد مىنگريست . وى اثر بزرگ جغرافيايى خود را تحت عنوان احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم ، نخست در سال 985 ميلادى ( 375 هجرى ) به اتمام رسانيد و پس از سه سال كه مسافرت تازه‌اى به عمل آورد ، آن را با اصلاحاتى تجديدنظر نمود . دگويه ( دخويه ) براى چاپ علمى و انتقادى متن عربى اثر مقدسى ، اين روايت ثانوى را مأخذ قرار داده است . چنان كه گفتيم ، تقسيم مطالب در كتاب مقدسى ، از روى شيوه و نقشهء واحدى صورت گرفته است . نخست ، وضع عمومى جغرافيايى هر ناحيه شرح داده شده و سپس به شرح هر بخش ، و هر شهر مىپردازد . در مورد هر شهر و بخش ، اطلاعاتى دربارهء نقشه و آثار معمارى و تاريخ و مردم و زبانهاى آنان و دين و وضع زندگى و فرهنگ و معارف و آداب و رسوم و سازمان سياسى و توليدات پيشه‌وران و اشيائى كه در محل دادوستد مىشود و يا صادر مىگردد و دربارهء آبيارى و مزروعات و كشاورزى بطور عموم و اوزان و مقادير محلى و واحد طول و سطح و غيره و ميزان خراج و غيره به دست مىدهد . مسير كاروانها و جاده‌هاى كاروانرو ، بتفصيل ، شرح داده مى - شود . اطلاعات و مطالب كتاب مقدسى ، از لحاظ دقت و صحت ، ممتاز است و در عين‌حال ، وى از مدح و ستايش نظامات فئودالى و ملوك و شيوهء زندگى فئودالى نيز خوددارى مىنمايد . كتاب مقدسى عاليترين اثر جغرافيايى عربى در قرون وسطى است و منبع پربهايى در تاريخ اقتصادى ايران در قرن دهم بشمار مىرود . » « 1 » يكى ديگر از جهانگردان ، احمد بن ابى يعقوب ، مىگويد كه من در عنفوان جوانى . . . به دانستن اخبار بلاد و مسافت ميان هر سرزمين تا سرزمين ديگر ، علاقه‌مند بودم . چنان بودم كه هرگاه به مردى برمىخوردم ، از وطنش و شهرتش پرسش مىنمودم ، و از كشت و زرع مسكن او و ساكنان آن از عرب و عجم و همچنين آب آشاميدنى اهالى ، و پوشاك آنها و كيشها و عقايد و گفتارهاى آنان و كسانى كه بر آن سرزمين دست يافته‌اند ، و كاروانها و منبع خراج و ميزان درآمد و دارايى آن را ذكر مىكردم . همچنين مسافت ميان شهرها و سرزمينها را در كتابم يادداشت مىكردم . يعقوبى اثر خود را در سال 278 هجرى ( 891 ميلادى ) به رشتهء تحرير كشيده است و مطالعات خود را از بغداد شروع و به سوس اقصى پايان مىدهد . به نظر او ، عراق وسط دنيا و بغداد وسط عراق است و از لحاظ وسعت و عمران و آبادى و خوبى آب‌وهوا و تنوع ملل و نحل و فعاليتهاى اقتصادى و انواع كالا و خواربار ، در جهان بينظير است . يعقوبى مىنويسد ، در دوران قدرت ساسانيان ، بغداد دهى گمنام بود پس از آنكه قدرت به بنى عباس رسيد ، به ارزش اين ناحيه پىبردند و ابو جعفر منصور مهندسان و معماران را فرا -

--> ( 1 ) . تاريخ ايران از دوران باستان تا پايان سدهء هجدهم ، پيشين . ص 223 - 222 ( به اختصار ) .