سيستان موجود است كه در ديگر شهرها نيست اول آن است كه شارستان بزرگ حصين دارد كه خود چند شهرى باشد [ ص 11 ] . » « 1 » وضع و منظرهء عمومى شهرهاى قرون وسطايى با بلاد عصر ما فرق فراوان دارد و مقررات و نظامات آن روزگار با دوران ما قابل قياس نيست از جمله : كليهء مسافرين و كاروانهاى تجارتى قبل از بسته شدن دروازه ، بايد وارد شهر شوند . چه پس از بسته شدن ، چاره‌اى جز اتراق و توقف در بيرون شهر نداشتند . خانه‌ها معمولا گلى بود . اتاق بعضى خانه‌ها با در چوبى مجهز بود . آجر و گچ بيشتر در منزل طبقات مرفه به كار مىرفت . هر كوچه و بازار و خيابان نامى مخصوص به خود داشت ، نظير بازار عطاران و كوى عاشقان . . . بازرگانان و تجار شهرها در كاروانسراها و بازارها به دادوستد مشغول بودند . بعضى از بازارها و سراها به دسته‌هاى مختلف پيشه‌وران تعلق داشت و به نام آنها خوانده مىشد ؛ مثل رستهء كلاهدوزان و رستهء كفشگران و رستهء خزفروشان و رستهء ريسندگان و زرگرها ، بزازها ، و صحافها كه هريك محلى مخصوص به خود داشتند . در دمشق ، غلامان و كنيزان را روى سكوها مىنشاندند و از كنيزان فقط صورت و دستها نمايان بود . اسبها را براى فروش مىگرداندند . در داخل شهرها يا در مجاورت آنها ، معمولا كارگاههايى براى بافتن پارچه ، قالى يا ساير منسوجات وجود داشت . مصنوعات غالبا بدست غلامان يا كارگران ساخته مىشد . از ميزان حقوق و وضع اجتماعى كارگران آن ايام اطلاع دقيق در دست نيست . قوهء خريد مردم عادى خيلى ضعيف بود ، به همين سبب ، بازرگانان معمولا كالاهاى سبك و گرانبها و ظريف را براى مصرف ارباب قدرت و ثروت ، با خود حمل‌ونقل مىكردند . تعدادى از سكه‌هاى دورهء بنى عباس در شهرهاى ارزنجان و قونيه بدست آمده . سكه‌ها اكثر مسى بود ، ولى درم و دينارهايى از نقره و طلا نيز وجود داشت . صرافها نقش بانك را ايفا مىكردند و پول را با نرخى سنگين ، به مردم محتاج قرض مىدادند . « 2 » به عقيدهء گردلفسكى ، محقق شوروى ، در شرق پس از تبديل رژيم بردگى به فئوداليسم ، در وضع عمومى شهرها تغييراتى رخ مىدهد . شهرهاى دورهء بردگى مركز صنعتگران و تجار بود و چون دستگاه سياسى هم در شهر بود ، مركزيت بيش از دورهء فئوداليته وجود داشت . ولى پس از استقرار رژيم فئوداليسم ، تمام ارباب حرف و صنايع گرداگرد مراكز فئودالى متمركز گرديده‌اند . بايد در نظر داشت كه اين تغيير در همه‌جا يكسان صورت نگرفته و در دورهء فئوداليسم نيز بسيارى از شهرها ، مانند دورهء بردگى ، مركز صنعت و فعاليتهاى اقتصادى و تجارى بوده است . » « 3 » در دورهء قرون وسطى ، براى حفاظت شهرها از خطر حملهء دزدان ، غالبا دور شهرها ديوارى عظيم مىكشيدند فى المثل « ديوار واحهء بخارا كه كنپيرك ناميده مىشد ، اغلب نواحى مسكون واحه را حفاظت مىكرد . نرشخى مىنويسد كه براى نگاهدارى اين ديوار ، ساليانه هزينهء هنگفت و نيروى كار وسيعى لازم بود . گرچه اين ديوار واحه را در مقابل تاخت‌وتاز اقوام ترك بيابانگرد ، كه پيش از آن بى خبر به روستاها حمله كرده و پس از غارت و چپاول جمعى را نيز

--> ( 1 ) . محمد تقى بهار ( ملك الشعراء ) ، سبك‌شناسى ( جيبى ) . ج 3 ، ص 83 . ( 2 ) . ر ك : صادق گوهرين ، حجة الحق ابو على سينا . ص 18 . ( 3 ) . گردلفسكى ، تاريخ سلاجقهء آسياى صغير . ترجمهء على اصغر چارلاقى ( قبل از انتشار ) .