بازار بندرعباس در سفرنامهء خانم ديولافواى فرانسوى ، بازار بندرعباس در حدود صد سال پيش ، چنين توصيف شده است : « بندرعباس با شهرهاى ديگر ايران ، كه من در سفر اول ديدم ، ابدا تفاوتى ندارد ؛ خانه‌هاى تازه‌ساز با بناهاى مخروبه ، مخلوط شده و گل و خاكروبه ، زمين ناهموار كوچه‌ها را پوشانيده است . بازار با راه كثيفى كه به آنها منتهى مىشود ، تضاد بسيار دارد . در زير سايبانهاى خراب ، خواربارفروشها ، كله‌قندها را رديف چيده يا از سر آويخته و آنها را با كاغذهاى نقره‌اى پوشانيده‌اند . ادويهء سبز و آبى با سينيهاى پر از شيرينيهاى رنگارنگ مخلوط شده است . كوزه‌هاى زنجبيل با لعاب فيروزه‌اىشان ، سينيهاى مسى كهنه را كه در آن زعفران ، خرما و فلفل قرمز خشك ريخته‌اند ، روشن مىكند . كمى دور تر ، يك كارخانهء قندريزى ساده ديده مىشود . وسايل اين كارخانه مركب است از چند تغارگلى . درويشها ، سربازان ژنده - پوش و ميمونها كه به قلاده بسته شده‌اند ، اينجا و آنجا ديده مىشوند . لنگرگاه بندرعباس و جزيرهء هرمزد ، كه در سمت چپ ديده مىشود ، نقش مهمى در تاريخ ارتباط تجارتى ايران و غرب داشته است . » « 1 » نويسنده ، در صفحات بعد ، از فعاليت غواصان در خليج فارس ياد مىكند و با مراجعه به كتاب مروج الذهب مسعودى ، مىنويسد : « غواصان به غير از ماهى و خرما چيز ديگرى نمىخورند . زير گوشهايشان شكافته مىشود تا راهى براى تنفس باز شود ، زيرا منخرين آنها بوسيلهء شيئى مخروطى مسدود مىشود . غواصان پنبه‌اى آغشته به روغن را در گوشهايشان قرار مىدهند و در زير آب مقدار كمى از اين پنبه را فشار مىدهند . خروج روغن از پنبه باعث روشن شدن اطرافشان مىشود . پاهايشان را با مادهء سياه رنگى مىپوشانند تا از دور حيوانات دريايى را كه ممكن است آنها را ببلعند فرارى دهند . در زير آب ، براى ارتباط با يكديگر ، صدايى شبيه « پارس سگ » مىكنند . اين صدا در آب نفوذ مىكند . » مرواريد از جواهرات برازنده و مناسب است و از زمانهاى قديم ارزش زيادى داشته است . بعضى از قدما مرواريد را تخم صدف مىدانستند . ولى همهء صدفكارها مرواريدسازان ماهرى نيستند . فقط صدفكارهاى هنرمند مرواريد كروى و غلتان مىسازند . » « 2 » صادرات ايران آقاى جمالزاده در سال 1335 [ هجرى قمرى ] ، دربارهء صادرات ايران مىنويسد كه پنبه مهمترين محصول و خمس تمام صادرات ايران را تشكيل مىدهد . در ظرف چهار سال جنگ داخلى آمريكا ( در موقع منسوخ كردن بردگى ) پنبه‌كارى در آن كشور رو به نقصان نهاد و پنبهء ايران مورد توجه قرار گرفت . در آنوقت ، صادرات پنبهء ايران در سال به 12 ميليون ليرهء انگليسى رسيد كه به حساب امروز ، مىشود 67 ميليون تومان يعنى تقريبا ده برابر صادرات پنبهء كنونى ( مقصود سال 1335 هجرى قمرى است . ) در آن سالها تجارت پنبهء ايران منحصرا با روسيه بود و در ايت‌ئيل ( 1329 - 1328 )

--> ( 1 ) . همان . ص 35 ( به اختصار ) . ( 2 ) . همان . ص 43 - 42 ( به اختصار ) .