مىخوانيم « عمل ماليات و موازنهء دخل و خرج كه از كارهاى عمده است . . . انجام گرفت . » همچنين بر ميزان درآمد دولت ، بتدريج ، افزوده گشت . وضع عمومى اقتصادى رو به بهبود نهاد ، و توليد كشاورزى افزايش يافت . « پيگات » درآمد دولت را در 1290 ، نزديك به چهار ميليون تومان ( تقريبا دو ميليون ليرهء انگليسى ) ثبت كرده . به مأخذ رسمى در 1292 به 000 ، 750 ، 4 رسيد و در 1293 ، به نوشتهء شيندلر كه از منبع رسمى نقل كرده ، به 000 ، 870 ، 5 تومان بالا رفته است . بدون ترديد ، اجراى نقشهء مجلس تنظيمات ولايات در اين زمان ، عامل عمدهء آن تحول بود . اما آيين مالياتى هنوز پايهء درست و عادلانه‌اى نداشت و نمودار نظام اجتماعى زمان بود . توضيح آنكه به گفتهء پيگات كه در 90 - 1289 به ايران آمده ، « طبقهء اعيان و بازرگانان توانگر پشيزى به خزانهء دولت نمىپردازند ، و در خرج عمومى كشور سهيم نيستند . ماليات را از رعيت كشاورز و كسبهء دكاندار و پيشه‌وران مىگيرند . طبقهء رعيت بيست و پنج درصد درآمدش را بعنوان ماليات مىدهد ، و اصناف كسبه و اهل حرفهء بيست درصد عايدى خود را مىدهند . سپهسالار بر آن بود كه نظام مالى را اصلاح كند ، و ماليات جديدى وضع كند . . . در روزنامه نيز مقاله‌اى در اهميت ماليات و مزيت آن بر مداخل منتشر شد . « 1 » سپهسالار براى اجراى نقشهء خود ، از كارشناسان اتريشى يارى جست . در اين راه ، قدمهايى برداشت او مىخواست با استقرار ماليات بر درآمد ، براى نخستين‌بار ، طبقهء اشراف را نيز در پرداخت ماليات سهيم كند ؛ و اين كارى سهل و آسان نبود ، و از دولت سپهسالار كه به توده‌اى هشيار و بيدار متكى نبود ، چنين اقدام اصولى امكان‌پذير نبود . چنان كه در مجدات پيش گفتيم ، در ايران از عهد هخامنشى تا استقرار مشروطيت و حتى در دوره‌هاى بعد ، هميشه طبقهء سوم و پيشه‌وران ، بار فعاليتهاى توليدى و اقتصادى و پرداخت ماليات را بر دوش مىكشيدند ، و طبقات ممتاز اساسا معتقد بودند كه در استثمار و چپاول حاصل كار ديگران ، ذيحق هستند . سپهسالار بدون اينكه متوجه اهميت موضوع باشد ، مىخواست به اين سنت كهن ، بدون استمداد از اكثريت مردم ، پايان دهد . به همين علت ، طبقات ممتاز و شخص شاه روى موافق نشان ندادند ، و به بهانه‌هاى گوناگون ، از اجراى اين فكر تازه و انقلابى جلوگيرى كردند . كار اصلاح اوزان و مقادير كه از پيشنهادات مستشار الدوله بود ، صورت عمل نگرفت . در مقالاتى كه در آن دوره منتشر مىشد ، در مزايا و آثار نيك اين اقدام سخنها رفت ؛ از جمله نوشتند كه در بازار عمومى پاريس ، در 1284 ، نمايندگان 21 دولت ، پس از بحث و مشاوره ، به اين نتيجه رسيدند كه ذرع و وزن و مسكوكات فرانسه « بر ديگر كشورها مزيت دارد . در ايران نيز ، مصلحت اين است كه وزنها و زرعهاى ايران در سراسر كشور يكسان باشد . ولى اين فكر ، مثل انديشهء اصلاحات مالى ، عملى نشد ؛ ولى اصلاح مسكوكات ، به يارى كارشناسان خارجى ، صورت عمل گرفت . سابق بر اين ، چنان كه بتفصيل ياد كرديم ، در هريك از ولايات و شهرهاى ايران ، ضرابخانه‌اى بود و سودى به خزانهء دولت مىپرداخت . « پول كشور عبارت بود از : تومان طلا ، قران نقره ، پناه‌آباد ( نيم‌قرانى ) ، پول سياه يا شاهى مس . اسكناس يا « قائمه » هنوز نشر نگرديده بود . عيار قران و تومان در ولايات ثابت نبود . از نقرهء

--> ( 1 ) . همان . ص 312 - 310 ( به اختصار ) .