كشيده شد ، و در سال 1888 ( 1305 هجرى قمرى ) اين راه افتتاح شد . بعدها نيز عده‌اى از اروپاييان براى گرفتن امتياز راه‌آهن ، قدمهايى برداشتند . به عقيدهء لرد كروزن ، علت اساسى بىثمر ماندن اين امتيازات ، يكى مداخلهء طبقهء روحانيان ايران بود كه با هر اقدامى كه باب نفوذ اروپا را به ايران باز كند ، مخالفت مىكرد ؛ ديگر آن‌كه دولت ايران حاضر نمىشد كه براى حفظ و نگهدارى سرمايه‌هاى اروپاييان ، تضمينى بدهد . آنها نيز بيم داشتند كه با تغيير رژيم ، با پيش‌آمد يك انقلاب اجتماعى ، تمام سرمايهء آنها از بين برود . به اين ترتيب ، به علل سياسى و اقتصادى ، هيچيك از اين امتيازات به نتيجهء مثبتى منتهى نشد . « 1 » هنرى سويج « 2 » لندور ، مأمور سياسى انگلستان كه در سه سال اول قرن بيستم به ايران سفر كرده ، مىنويسد : « دليل اين‌كه تجارت در ايران رونق ندارد اين است كه سرمايه در ايران به كار نمىافتد ؛ فقط تجار كوچك هستند كه به مختصر سود قناعت مىكنند . اما نبايد تصور كرد كه ايرانى پول دوست نيست ، برعكس ، در هيچ‌جاى دنيا كسى به اندازهء ايرانى براى داشتن پول حريص نيست . سؤال خواهيد كرد ، در صورتىكه تجارت نيست به چه وسيله ثروتمند مىشوند ؟ - از راه غيرمشروع . اين راهى است كه باز است ؛ غالبا با تنزيل زياد قرض مىگيرند ، ميزان آن گاهى به پنجاه درصد ، هشتاد درصد بلكه صددرصد ميرسد . كمترين تنزيل 15 درصد است ، آن هم در مقابل گروى قابل اطمينان . اين ترتيب پول قرض دادن و تنزيل گرفتن ، در مملكت اسلامى كه تنزيل را حرام مىدانند ، خيلى عجيب است ! » . . . ص 124 . . » « 3 » هزينهء زندگى : آقاى جمال‌زاده به نقل از روزنامهء ايرانشهر نمرهء 3 ، مورخهء شعبان 1332 ، از روى گزارش آقاى سوگون « 4 » مترجم سفارت فرانسه در ايران ، چنين مىنويسد : « نمايندگان تجارتى كه از اروپا به ايران فرستاده مىشوند ، اقلا بايد مواجبشان صد تومان باشد . در تهران يا در مهمانخانه ( ماهى 35 تومان ) منزل مىنمايند و يا بايد خانه كرايه نمايند ( ماهى 12 تا 20 تومان ) . يك خانه 3 تا 5 اتاق دارد بعلاوهء آشپزخانه و زيرزمين . نرخ ارزاق معمولا بطريق زير است : نان ، هر منى : 2 قران ؛ گوشت گوسفند ، هر منى : 8 قران ؛ گوشت گاو ، هر منى : 4 قران ؛ برنج ، هر منى : 4 قران ؛ زغال چوبى ، هر منى : 5 / 1 قران ؛ نفت ، هر منى : 5 / 2 قران ؛ شراب ، بطرى : 2 قران . يك نفر اروپايى كه به قصد اقامت در ايران سفر مىنمايد ، اگر بتواند مقدار معتنابهى پيراهن و لباس و كفش و پارچه همراه بياورد نفع مىبرد ، ولى نبايد اسباب‌خانهء سنگين با خود بردارد ؛ چون قيمت حمل‌ونقل بسيار گران تمام مىشود . وانگهى ، در خود ايران ، اغلب لوازم و وسايل خانه را به خوبى مىسازند . . . در تهران ، زبان فرانسه خيلى رواج دارد و در آذربايجان

--> ( 1 ) . ر ك : محمود محمود : تاريخ روابط سياسى ايران و انگليس . ج 5 ، ص 47 - 42 . ( 2 ) . Henry Savage Landor ( 3 ) . تاريخ روابط سياسى ايران و انگليس ، پيشين . ج 7 ، ص 77 - 76 . ( 4 ) . Saugon