از اين مقدار ، فقط در حدود يكهزار عدل در ايران باقى مىماند و مصرف مىشد و باقى ، بالتمام ، به هندوستان و اروپا صادر مىگرديد . تنها عوارض گمركى از صدور ابريشم خام ، ساليانه ، به 4 هزار تومان ( 40 ميليون دينار ) بالغ مىگرديد . دامدارى در ايران ، رونق داشت و نوع گوسفندان ايران از اروپا بهتر بود . همراهان اولئاريوس چند گوسفندنژاد ايرانى را به شهر خود ، « هولشتين » ، بردند . شاه و فئودالها نه تنها رمه‌هاى فراوان داشتند بلكه سياحان از كثرت شتران و اسبان و قاطران و خرانى كه در فعاليتهاى حمل‌ونقل و كاروانهاى تجارتى شركت مىكردند سخن مىگويند . با اين حال ، هرگاه وضع اقتصادى اين دوره را با مطالب و مداركى كه مورخان قرن سوم تا هفتم هجرى گفته‌اند مقايسه كنيم ، مىبينيم كه حتى در قرن يازدهم نيز كشاورزى ( جز در مورد كرم ابريشم ) به سطح رفيعى كه در دوران پيش از هجوم مغول واجد بوده ، نرسيده است . با رشد و ترقى روابط كالا - پولى در قرن شانزدهم ميلادى ( دهم هجرى ) ميزان بهرهء مالكانه و استثمار فئودالى فزونى مىيافت . رباخوارى بيش از پيش معمول شد و به انحطاط اقتصادى كشاورزان منتهى گرديد . در اواخر عهد صفويه ، مظالم مأمورين دولت و رفتار ظالمانهء فئودالها ، سبب فرار و مهاجرت كشاورزان گرديد و شاردن به اين وضع اشاره مىكند و مىنويسد حتى يك دوازدهم اراضى كشور مزروع و مسكون نبود . « 1 » « در قرن يازدهم هجرى ، از ايران به كشورهاى اروپاى غربى ، گذشته از ابريشم خام و منسوجات ابريشمى ، تيماج و چرم ساغرى و پشم شتر و گوسفند و قالى و ظروف بدل چينى و مصنوعات طلا و نقره و سنگهاى قيمتى و بخصوص فيروزه صادر مىشد . از ايران به روسيه ، بيش از همه‌چيز ، انواع و اقسام منسوجات ابريشمى صادر مىگرديد . در شرح لوازم روسى قرن يازدهم هجرى ( هفدهم ميلادى ) ، از اين نوع اجناس ياد شده است : اطلس قزلباشى ، مخملهاى قزلباشى ، منسوج ابريشمى زردوزى يا نقره‌دوزى شده ، منسوج پشمى ، زربفت ، كمخاى يزدى ، كمخاى قزلباشى ، قطنى ( پارچهء نيمه ابريشمى ) منسوجات ابريشمى . . . گذشته از اينها ابريشم خام ، متقال و پوستين و اسلحه ، شمشير قزلباش و تير و كمان قزلباشى - ميزان معاملات با روسيه افزايش فوق العاده يافته بود . در قرن يازدهم هجرى ، از ايران به تركيه از راه بغداد ، توتون و مازو و منسوجات ابريشمى خشن از پشم گوسفند و منسوجات مختلف ابريشمى و قالى و انواع تيماج و حصير و انواع ظروف و فولاد . . . و مصنوعاتى از چوب شمشاد صادر مىشد . از روسيه نيز ، از طريق ولگا ، انواع خز و چرم خام و چيت و ماهوت و پارچهء كتانى و آهن و مس و مصنوعات فلزى و شيشه و كاغذ و شكر و عسل و موم و اسلحهء آتشى وارد مىشد و از كشورهاى اروپاى غربى ، ماهوت و منسوجات آهنى ، آيينه و شيشه و مصنوعات فلزى و اشياء تجملى و شراب و شكر و چراغ و كاغذ و جز اينها وارد ايران مىشد . از پايان قرن يازدهم ، در نتيجهء اقدامات نابخردانه زمامداران در زمينهء كشاورزى ، صنعت و بازرگانى ايران قوس نزولى را سير مىكرد . افزايش مالياتها ، و عوارض بازرگانى و يوغ‌گران

--> ( 1 ) . ر ك : همان . ص 536 - 534 .