در اين ايام ، ژن و ونيز موقعيت اقتصادى ممتازى داشتند ، تجارت بين هندوستان و كشورهاى كرانهء مديترانه از راه هند ، هرمز ، اصفهان ، سلطانيه ، ارز روم و قسطنطنيه يعنى از راه ايران ، صورت مىگرفت و عوايد كلانى نصيب دولت ايلخانى و بازرگانان ژن مىشد . پس از مرگ ارغون ، كيخاتو ، فرزند اباقا خان به حكومت رسيد ؛ وزارت او با صدر الدين بود . در اين دوره ، حكومت ايلخانان با بحران اقتصادى شديدى مواجه گرديد . از آنجايى كه وضع مالياتهاى فوق العاده و اخذ آن از مردمى كه به كلى بينوا و از هستى ساقط شده بودند محال بود ، تصميم گرفتند به صدور پول كاغذى يا چاو دست بزنند . نمونه و سرمشق آنان پولى بود كه خان بزرگ قوبيلاى قاآن در سراسر چين رايج كرده بود . صدر الدين ، با اتخاذ اين سياست مىخواست طلاها در خزانه جمع شود و معاملات و كارهاى بازرگانى با پول كاغذى صورت گيرد ولى مردم چنان كه گفتيم با اين كار موافق نبودند . » « 1 » آشفتگى وضع اقتصادى چنان كه ديديم ، سران نظامى مغول از آغاز نفوذ در شرق نزديك ، سياست تصاحب اراضى فئودالهاى محلى را تعقيب مىكردند و مطلقا از يك سياست اقتصادى قابل دوام و مبتنى بر مصالح عمومى تبعيت نمىكردند . در عهد ايلخانان زمينهايى كه بيشتر به خوارزمشاهيان و خويشاوندان ايشان تعلق داشت و بخشى از اراضى موقوفه ، به ملكيت دولت مغول و خانوادهء ايلخانان درآمد . در دولت هلاكوخان ، اراضى رسما به گروه‌هاى زير تقسيم مىشد : 1 ) زمينهاى دولتى ، يا ديوانى ، 2 ) اراضى اينجويا خاص اينجو كه به خان و خويشاوندان وى تعلق داشت ، 3 ) اراضى مالكان خصوصى ( ملك ) كه به فئودالهاى مغول و محلى تعلق داشت ، 4 ) اراضى موقوفه . درآمد اراضى ديوانى براى تأمين مخارج دولتى صرف مىشد . درآمد اراضى اينجو به مصرف دستگاه شخص خان و خويشاوندان وى و شايد لشكريانش مىرسيد . روحانيان مسلمان درآمد اراضى موقوفه را در اختيار داشتند . جمع‌آورى ماليات از رعايايى كه در اراضى ديوانى و اينجو مسكن داشتند ، مستقيما توسط دستگاه مالى ديوان عالى يا ديوان اينجو به عمل مىآمد و يا به فئودالها و تجار بزرگ به « مقاطعه » داده مىشد . اين شيوهء اخير براى مردم ماليات‌دهنده بسيار سنگين و دشوار بود ؛ بخصوص كه در دورهء سلطهء مغولان ، بهره‌كشى فئودالى از روستاييان به مراتب شديدتر از پيش بود ؛ روستاييان مىبايست قريب سى گونه ماليات و بيغار را بپردازند و انجام دهند . يكى از مالياتهاى اصلى ، مال يا خراج يا ماليات ارضى بود كه به جنس يعنى به صورت سهمى از حاصل زمين و يا در نواحى مجاور شهرها نقدا اخذ مىگرديد . ميزان خراج در نواحى مختلف يكسان نبود ، و گاهى اضافه‌اى به نام فرع به ميزان ده درصد مبلغ خراج به آن افزوده مىگرديد . فاتحان ، مالياتى به نام قپچور وضع كردند كه نخست فقط از چادرنشينان به ميزان يك در - صد از تعداد دامها مأخوذ مىشد و بعدها ، به شكل ماليات نقدى و سرانه از روستاييان و

--> ( 1 ) . همان . ص 357 - 352 ( به اختصار ) .